Categorie archief: Harry Woertink

Jef Last krijgt postuum bijzondere onderscheiding voor verzetswerk

Harry Woertink, Oorlog en Bevrijding

De vergeten verzetsman Jef Last (1898-1972) gold ooit als beroemdheid in Nederland. In de laatste oorlogsmaanden van 1940-1945 zette Last zich in voor de Binnenlandse Strijdkrachten.

Afbeelding uit het boek ‘Aan de bronnen van het verzet’ van Jef Last.
Afb.: OudOmmen

Daarvoor ontvangt hij maandag 11 april (de Bevrijdingsdag van Ommen) op kasteel Eerde postuum het draaginsigne dat prins Bernhard in het leven riep.

Kasteel Eerde
Ida Last-ter Haar de vrouw van Jef Last werkte in de oorlog als huismoeder voor leerlingen van de Quakerschool op kasteel Eerde. Zij zorgde in de oorlogsjaren ook voor (geheime) contacten tussen de ondergrondse en de omgeving van het kasteel, die vooral nodig waren omdat de Duitsers nabij het kasteel gestationeerd waren, zowel op Kamp Erika als tegenover het kasteel gelegen munitiekamp. Jef Last heeft er voor gezorgd dat de toenmalige schooldirecteur Werner Hermans na de bevrijding commandant werd van het van gevangenkamp Erika (met een k) naar interneringskamp geswitchte Erica (met een c). Dit om orde te bewaken op het interneringskamp waar na 11 april 1945 leden van de ondergrondse als bewakers optraden die hun haat op de gevangenen zouden kunnen botvieren, zo liet Hermans ooit na de oorlog eens weten.

Verzet
Tijdens de Tweede Wereldoorlog was de rechtstaat buiten werking gesteld. Er was sprake van willekeur, vervolging, terreur en moord. Verreweg de meeste mensen probeerden er het beste van te maken en gingen zoveel mogelijk door met hun dagelijks leven. Een kleine groep kwam in verzet. Kwam op voor de rechten van anderen. Verzette zich tegen onrecht en onrechtvaardigheid zo ook Last. Josephus (Jef) Carel Franciscus Last werd geboren op 2 mei 1898 te Den Haag. Door het beroep van zijn vader werd er veel verhuisd. In respectievelijk Den Haag, Leeuwarden, Venlo, Deventer en Amsterdam bracht Last zijn jeugd door. Hij was een Nederlands dichter, prozaschrijver, vertaler en reiziger. In 1941 wordt hij actief voor het illegale blad De Vonk. De Vonk is de naam van twee verschillende illegale blaadjes tijdens de Tweede Wereldoorlog. De bijbehorende Nederlandse verzetsorganisatie wordt als de Vonk-groep aangeduid. Jef geeft lezingen, houdt zich druk bezig met ideologische en theoretische achtergrond van De Vonk en publiceert in het blad. In maart 1942 volgt een grote arrestatiegolf in de Amsterdamse Vonkgroep. Last ontkomt omdat hij zich op dat moment in Katwijk bevindt. Vanaf dat moment Last onderduiken. Hij blijft ook ondergronds actief voor het blad.

Lees verder Jef Last krijgt postuum bijzondere onderscheiding voor verzetswerk →

Eiertikken op Tweede Paasdag een eeuwenoude traditie

Harry Woertink, Oude gebruiken & tradities

OMMEN – Tweede Paasdag is het weer zover. Dan loopt Ommen massaal uit voor het eeuwenoude eiertikken. Deze Ommer folklore is een jaarlijkse unieke traditie, die paasmaandag gehouden wordt op de Markt rondom het Vechtpodium.

1984. Eiertikken, hier nog op het Kerkplein met v.l.n.r. Martend Makkinga, Gerard Martens en pastoor Flapper.
Foto: OudOmmen
Zie ook de albums “Paastradities” en “Eiertikken”.

De start van deze unieke traditie is om 11.15 uur. In groepjes duelleren honderden (oud) Ommenaren en toeristen met elkaar. Niet met vervaarlijk wapentuig, maar met eieren in hun knuisten. Scherp op scherp, stomp tegen stomp. Eiertikken, heet dit jaarlijkse volksvermaak, waar het de bedoeling om de eieren zo lang mogelijk heel te houden. Het is de familie Martens samen met de historische vereniging Gemienschop van Oll Ommer die het eiertikken op Tweede Paasdag als eeuwenoude folklore overeind weet te houden.

Paasloterij
Al jaren achtereen is het de familie Martens die bijna 2000 hardgekookte eieren aan de man of vrouw brengen. Ze posteren zich op het marktplein met de tot de rand toe gevulde kisten met eieren. “Na twee jaar lang geen traditioneel eiertikken georganiseerd te kunnen hebben door de pandemie, blazen we dit gezellige evenement dit jaar nieuw leven in en wel met een geheel nieuwe toevoeging, namelijk: een paasloterij”, aldus Erwin Martens. “Bij aankoop van tien eitjes geven we er een gratis lot bij en bij een vol treetje zelf vijf gratis loten. Het eiertikken moet een mooi evenement worden voor jong en oud. Daarom ook deze loterij. Direct na het eiertikken vindt de trekking plaats bij de muziektent, waarmee fantastische prijzen te winnen zijn dankzij de sponsoring van vele Ommer ondernemers”.

Op de Markt
Tot de zeventiger jaren van de vorige eeuw werd er getikt voor het gemeentehuis aan de Markt. Met de aanleg van de nieuwe Vechtbrug werd het evenement verplaatst naar het Kerkplein. Maar sinds 2016 is het evenement weer terug op de Markt. De familie Martens kookt de eieren voor het paasweekeinde in een oude kookpot. Alle eieren worden één voor één gekeurd voordat ze in het kokende water belanden. Het koken gebeurt in een jutezak. Na ongeveer twintig minuten wordt de zak er uitgehaald. Lees verder Eiertikken op Tweede Paasdag een eeuwenoude traditie →

Officiële opening openbare lagere school en ULO aan het Vrijthof

Harry Woertink

Na eerst aan het Kerkplein gezeten te hebben werd op 6 november 1847 aan het Vrijthof een nieuwe openbare lagere school geopend.

1936. Heropening van de Openbare Lagere School en School voor U.L.O. op woensdag 16 september 1936. Aukje Postma reikt de sleutel uit aan burgemeester Nering Bögel, rechts kijkt voorzitter van de Oudercommissie Johannes Hurink mee.
Foto: OudOmmen
Zie ook het album “1936 – Opening verbouwde school Vrijthof”

Een twee-klassige school met één lokaal aan het Vrijthof en één daarachter. Het Vrijthof zelf deed dienst als speelterrein voort de kinderen. De school kreeg de naam “De Bijenkorf”. Hoofd der school was Gerrit Jan van der Heide, die tevens koster en voorzanger in de kerk was. Door de stijging van het aantal leerlingen werd de school te klein. Door enkele huizen af te breken ontstond in 1883 de mogelijkheid tot uitbreiding van een school met 6 lokalen, binnenplaats Boven de entree van de school was een plaat gemetseld met daarop vermeld: ‘Gemeenteschool anno october 1883’.

Belangrijke verbetering
In 1922 komt er een belangrijke verbetering van het onderwijs in Ommen. Aan de school wordt dan toegevoegd het ULO (Uitgebreid Lager Onderwijs) als vervolgonderwijs na de lagere school. In 1936 komt er een belangrijke verbetering in het schoolgebouw zelf met een verbouwing. Burgemeester C.E.W. Nering Bögel heeft de eer het vernieuwde schoolgebouw officieel te openen. De plaatselijke krant doet alsvolgt verslag van deze heugelijke gebeurtenis:
“Woensdagmiddag 16 september 1936 had te Ommen de officiële opening plaats der verbouwde Openbare Lagere en U.L.O. school in de kom. Om half twee trokken de leerlingen in feestelijken optocht, waarin eenige versierde wagens, voorstellende het onderwijs voor honderd jaar en het tegenwoordige, meereden, voorafgegaan door de muziekvereeniging Crescendo, door Ommen’s straten. Toen de optocht op het Vrijthof was gearriveerd, nam, nadat de voorzitter der Oudercommissie, de heer Joh. Hurink, de talrijke aanwezigen een hartelijk woord van welkom had toegeroepen en hen dank had gebracht voor de cadeaux aan de school aangeboden, namelijk een portret van H.M. de Koningin en een electrische klok, de burgemeester het woord. Lees verder Officiële opening openbare lagere school en ULO aan het Vrijthof →

Vereniging De Ommerschans vergadert

Harry Woertink, Ommerschans

De Vereniging Ommerschans vergadert donderdag 14 april 2022 om 20.00 uur in ’t Trefpunt aan de Meppelerweg 34 in Balkbrug.

Gidsen zorgen voor rondleidingen op en rond de Ommerschans.
Foto: Harry Woertink
Zie ook het album “Ommerschans”

Diverse agendapunten passeren die avond de revue waaronder het jaarverslag. Rob Annink en Cisca Joldersma worden aan de leden voorgesteld om de bestuur vacatures in te vullen. Op de vergadering krijgt ook de herdenking 350 jaar Rampjaar (1672-2022) aandacht. William Janssen en Ans Esselink geven tekst en uitleg over de Rampjaarherdenking Ommerschans die op zaterdag 18 juni zal plaatsvinden in de Ommerschans. Hiervoor is de vereniging nog op zoek naar vrijwilligers die willen helpen bij de organisatie van deze historische dag.

Wandelen met gids
Uit het jaarverslag van 2021 blijkt dat de vereniging aanmerkelijk minder wandelingen kon organiseren als gevolg van de pandemie. Voor leerlingen van verschillende basisscholen uit de voormalige gemeente Avereest, die het lespakket Ommerschans in hun lesprogramma kon wel een rondwandeling gehouden worden. In kader van de presentatie van het boek Altijd Vluchten van schrijfster Christine Linneweever is een speurtocht met vragen voor de basisschoolleerlingen uit Balkbrug georganiseerd. Ook voor een viertal families hebben de gidsen een rondwandeling mogen verzorgen en kwam eveneens een groep uit Borger-Odoorn langs voor een wandeling door de schans. Tot de gilde van Ommerschansgidsen behoren: William Janssen, Gert Kerkdijk, Henk Smit, Jannita Visscher, Rosanne Farmer, Henk Michel, Jan Smits, Simone Hof en Ans Esselink.

Bezoekerscentrum
De vereniging streeft ernaar de bestaande wandeling door de Ommerschans op papier te zetten en de route opnieuw te markeren. Ook wordt gekeken naar mogelijkheden van digitalisering van de wandeling op de Ommerschans. Het bestuur is het laatste deel van vorig jaar vooral bezig geweest met de komst van een bezoekerscentrum. Eind 2020 bleek dat Veldzicht zijn toezegging voor het vestigen van een informatiecentrum in de Veldzichthoeve terugtrok. Goede raad bleek duur, tot de oude schuur naast de Ommerschans van eigenaar Arend Jan Slager in beeld kwam. Lees verder Vereniging De Ommerschans vergadert →

Kasteel Eerde en de familie Hutman

Harry Woertink, Kastelen & Havezates

Bij een kasteel hoort personeel met ook een huishoudelijke brigade. Op kasteel Eerde was dat vroeger niet anders.

Ca. 1930. Het huishoudelijk personeel van kasteel Eerde, met in het midden Geertje Hutman-Hazelhorst.
Foto: OudOmmen
Zie ook de albums “Familie Hutman – aan het Rot” en “Hammerweg 58 (Pension “De Tol”)”.

Er waren zelf jaren dat het aantal werklui op liep naar 35, waarvan ook intern. In het souterrain van het kasteel bevond zich, achter de keuken, de meidenkamer waar de dienstmeisjes sliepen. De zes bedsteden werden bezet door tenminste de keukenmeid, de werkmeid, de linnenmeid en het melkmeisje. De huisknecht sliep ook in het souterrain en had de beschikking oer een ledikant in een kamertje naast de strijk- en mangelkamer. In de bouwhuizen was ruimte voor de bouwknecht en de palfrenier, naast een bakkerij, koetshuis, paarden- kalver- en varkensstal. De timmerman had er een werkplaats evenals de tuin- en bosbaas. Arbeiders die in de bossen werkten aten in dit bouwhuis hun boterham op.

Geertje Hutman-Hazelhorst
Geertje Hazelhorst (1874-1936) is een van de hulpen in de keuken. Ze wordt in 1917 door baron van Pallandt gevraagd op het kasteel te komen werken. Geertje was getrouwd met Hendrik Hutman (1863-1917) en woonden met hun kinderen in het tolhuis aan de Hammerweg onder Besthmen. In 1913 komt de weg van het landgoed in handen van de provincie en wordt de tol opgeheven. Geertje’s man overleed in 1917 op 53-jarige leeftijd. Ze blijft achter met 4 dochters en ze was in verwachting van haar vijfde kind (een zoon). Haar omstandigheden waren wellicht reden voor baron van Pallandt haar in 1917 als kokkin naar het kasteel te halen. Als er meer hulpen nodig zijn op het kasteel hoeft baron Van Pallandt er niet lang over na te denken om ook twee van de dochters van Geertje aan te stellen. Het gaat dan om Gerridina Hutman (1915-1984) en Klazina Albertha Hutman (1909-1948).

De Tol
In 1936 komt Geertje Hutman-Hazelhorst te overlijden. Daarvoor, op 18 december 1931, kreeg Geertje het voormalige tolhuis maar ook haar ouderlijk huis aan de Hammerweg in Besthmen van baron van Pallandt cadeau om er vervolgens op aanraden van de baron een pension te beginnen. De voltooiing maakte ze niet meer mee. Het pension “De Tol” ging wel van start en wel door zoon Hendrik Hutman. Op de kavel naast het oude tolhuis werd later een nieuw en extra groot huis gebouwd, waar ook later in de oorlog op aanwijzing van de Duitsers gasten werden gehuisvest. Na de oorlog was er een keuze of je kreeg “vreemden” in je huis toegewezen door de woningnood of je begon een pension/hotel. Lees verder Kasteel Eerde en de familie Hutman →

Marktmeester Schuurman door kooplieden gehuldigd

Harry Woertink, Oude gebruiken & tradities

OMMEN – De heer B. Schuurman herdacht dezer dagen het feit, dat hij 40 jaar geleden tot marktmeester werd benoemd.

26 mei 1959. Marktmeester Berend Schuurman hier in uniform gekleed van de gemeente Ommen, ontvangt als blijk van waardering voor 40 jaar markmeester een herenrijwiel uit handen van S. van Vondel terwijl er voor zijn vrouw Geertje Schuurman-de Haan een ruiker bloemen is.
Foto: OudOmmen
Zie ook het album “1959 – B. Schuurman 40 jaar Marktmeester”

Uiteraard lieten de marktkooplieden deze heuglijke gebeurtenis niet ongemerkt voorbijgaan. Uit hun naam kreeg hij na de markt bij monde van het hoofdbestuurslid, de heer S. van Vondel, een prachtig herenrijwiel aangeboden. Spreker roemde de kwaliteiten van de heer Schuurman als marktmeester, zodat hij nimmer naar Ommen behoefde te komen voor moeilijkheden.

Speciaal wees de heer Van Vondel op het organisatietalent van de marktmeester en op het feit, dat hij altijd aan anderen dacht. Wanneer een marktkoopman ziek was, collecteerde Schuurman voor bloemen of een fruitmand. Geen wonder dan ook, dat men nu spontaan voor hem een inzameling heeft gehouden.

Mevrouw Schuurman kreeg een ruiker bloemen aangeboden. Na deze hartelijke woorden sprong de heer Schuurman op een lege kraam en zeide: „Mensen, praten kan ik niet, maar ik dank jullie allemaal”.
Bron: Harry Woertink – 22 maart 2022

Eiertikken op tweede Paasdag

Harry Woertink, Oude gebruiken & tradities

OMMEN – Op Tweede Paasdag, 18 april wordt in Ommen weer het traditionele eiertikken gehouden.

1964. Eiertikken op Paasmaandag bij het gemeentehuis op de Markt.
Foto: OudOmmen
Zie ook de albums “Paastradities” en “Eiertikken”.

Plaats van handeling is de Markt bij het Vechtpodium waar vanaf 11.15 uur getikt kan worden met de vers gekookte bruine eieren gekookt door de familie Martens.Vanwege de pandemie was er twee jaar aaneen geen eiertikken, maar de familie Martens heeft het weer opgepakt en heeft er ook onwijs veel zin in.

Kooktechniek
Wijlen Gerard Martens had zijn eigen kooktechniek voor de eieren. Deze techniek is overgenomen door de volgende generatie: niet te hard, niet te zacht en waarbij de schaal van het ei wordt voorzien van een biologisch bruin kleurtje. “Het geheim van de smid”, of in het geval van de familie Martens “Het geheim van de kok”.

Tik techniek: scherp op scherp, stomp op stomp
Iemand die wil meedoen met het eiertikken op Tweede Paasdag zoekt eerst een partner waarmee het ei getikt kan worden. Dan moeten de deelnemers de scherpe kanten van het ei tegen elkaar tikken. Vervolgens wordt stomp op stomp getikt. De deelnemer met het hele ei wint vervolgens het kapotte ei van zijn tegenstander. Wanneer blijkt dat beide deelnemers aan één kant een deukje in het ei hebben tikken ze vervolgens nog stomp tegen scherp om de winnaar te bepalen. Degene die dan nog één kant heel heeft wint.

Het eiertikken op Paasmaandag is een begrip tot in de wijde omgeving van Ommen en trekt altijd veel publiek. Voor zover bekend is Ommen de enige plaats in ons land waar zo massaal het eiertikken wordt gehouden.

Bron: Harry Woertink – 19 maart 2022

Herberg De Hongerige Wolf, een van oudsher bekende pleisterplaats aan de Hessenweg

Harry Woertink

De Hongerige Wolf is al vele eeuwenlang een bekend punt tussen Ommen en Hardenberg. Vroeger een boerderij met een herberg.

Herberg De Hongerige Wolf ca. 1950.
Foto: OudOmmen
Zie ook het album “Restaurant De Hongerige Wolf”

De Hongerige Wolf is een van oudsher bekende pleisterplaats aan de vroegere Hessenweg, de vroegere zeer belangrijke verbinding naar Duitsland. Het is door de eeuwen heen een boerderij geweest waarvan de eigenaar een vergunning voor het onderbrengen en verzorgen van gasten bezat; een herberg en plaats waar paarden op hun lange reis werden verzorgd of verwisseld. Naast de boerderij stond een schuur met “doorrit” waar paard en wagen van doortrekkende reizigers konden worden gestald. De laatste bewoner van de herberg was Egbert Stoevelaar, die in 1966 het pand verkocht aan Jurjen Pool. Toen kwam er een café-restaurant dat in 1976 afbrandde, maar De Hongerige Wolf kwam terug.

Naam
De eeuwenoude herberg De Hongerige Wolf dankt zijn naam aan een aardige middeleeuwse love-story, die zich hier moet hebben afgespeeld. Ene Jonker Rudolf zou – door stom toeval – op het laatste moment zijn geliefde Jonkvrouw Ida uit de klauwen van een hongerige wolf hebben kunnen bevrijden. Het was een gebeurtenis waar de hele streek vol van was en zo valt het te begrijpen, dat niet zo lang na de mislukte aanval van het ondier dicht bij de bewuste plek een herberg werd gebouwd, die de toepasselijke naam “De Hongerige Wolf” kreeg.

Egbert Stoevelaar
In 1958 was nog sprake van oude wat vervallen behuizing met naast de deur een vaag beschilderd houten bord, waarop met wat goede wil een vervaarlijke wolf in het woud is te onderscheiden en duidelijker daaronder: “Hongerige Wolf. Zwak alcoholische dranken. E. Stoevelaar”. De op het bord genoemde Egbert Stoevelaar was toen 79 jaar en hij woonde, evenals zijn zoon, in een noodwoning terzijde van de oude herberg annex boerderij. De zaak was natuurlijk toen dat De Hongerige Wolf een paar jaar eerder zulke kwalijke ouderdomsverschijnselen vertoonde, dat er een bordje “onbewoonbaar verklaarde woning” voor de ramen kwam te hangen. Dat hield niet zozeer direct verband met de scheuren en de verzakkingen dan wel met het nogal zeldzame feit, dat uit de eeuwenoude muren en het hout miljoenen insectjes gekropen kwamen. Lees verder Herberg De Hongerige Wolf, een van oudsher bekende pleisterplaats aan de Hessenweg →

Uitleg over hoe maak je een Palmpasenstok

Harry Woertink, Oude gebruiken & tradities

OMMEN – Op zaterdag 2 april geeft De Gemienschop van Oll Ommer een uitleg (geen workshop) over hoe maak je een Palmpasenstok.

Archieffoto van een eerder gehouden demonstratie van het versieren van de Palmpasenstok.
Foto: Harry Woertink
Zie ook het album “Paastradities”

Dit vindt plaats in het Historisch Museum Ommen en begint om 10.30 uur. Voorzitter Gerrit Steen geeft uitleg en maakt iedereen wegwijs in de ‘geheimen’ van het versieren van de Palmpasenstok. Dit kan met een, al dan niet geschilde, stok uit het bos. Deze wordt versierd met een slinger van pinda’s, krenten, rozijnen en paaseitjes. Verder kan het worden aangekleed met buxus, sinaasappel of mandarijn en broodhaantjes. De Palmpasenstok kan ook een kruis zijn van twee dunne stokken die aan elkaar worden bevestigd. Iedereen kan zelf een creatie maken en er een eigen invulling aan geven. Opgeven voor 30 maart bij Hetty via: 06-42077267of bij Wilma: 06-21339414.

Palmpasenoptocht
Op zaterdag 9 april vindt de Palmpasenoptocht plaats onder muzikale begeleiding van het jeugdorkest SDG. Het inleveren van de Palmpasenstokken kan om 13.30 uur in het Historisch Museum Ommen. De jury beoordeelt de stokken en daarna begint om 14.30 uur de optocht. De prijsuitreiking vindt plaats om 15.15 uur op het binnenplein van Oldenhaghen. De Gemienschop van Oll Ommer hoopt dat de inwoners van de gemeente Ommen de kinderen en/of kleinkinderen mee laten doen om zo deze traditie in stand te houden.

Bron: Harry Woertink – 18 maart 2022

Kerkweg van zandweg naar toeristenweg over de Lemelerberg

Harry Woertink

Blij en trots waren ze nu er een gemeentelijke weg lag over de Lemelerberg. Niet alleen het gemeentebestuur, maar ook de inwoners van Lemele.

1961. Wethouder Albert Jan Immink opent met het doorknippen van een lint officieel de Kerkweg op de Lemelerberg. Twee ponyruitertjes escorteren de wethouder. De schaar is hem liefdevol aangereikt. [Noot: wie kent de ruitertjes en het meisje?]
Foto: OudOmmen
Zie ook het album “1961 – Opening wegen Lemelerberg”

Wie anders dan wethouder Albert Jan Immink kwam in 1961 de eer toe om de nieuwe verharde weg officieel te openen met het doorknippen van een lint. Twee ponyruitertjes escorteerden de wethouder en de schaar wordt hem liefdevol aangereikt. Na deze plechtigheid kon iedereen de berg op en over en was de weg ook vrij voor toeristen die graag de Lemelerberg op wilden voor een wandeling of in de wintermaanden bij sneeuw te kunnen skiën. De officiële opening was dan ook een hoogtepunt waar bijna heel Lemele voor was uitgelopen.

Lemele-Dalmsholte
De (Kerk)weg over de Lemelerberg was van oorsprong een simpele zandweg en moeilijk begaanbaar. De zandweg verbond de kom van Lemele met Dalmsholte. Bij regen was de weg moeilijk begaanbaar en werd dan ook maar weinig gebruikt. Maar steeds meer mensen wilden de berg op om te genieten van de zanderige paadjes om naar de uitzichtpunten te wandelen. Zomers reden bussen af en aan om hun passagiers op de Lemelerberg de kans te geven te wanddelen door de bossen, over de heidevelden en langs de vennetjes om met een beetje ook geluk de schaapskudde aan te treffen. De drukte werd zo groot dat in 1950 verboden werd voor bussen.

Knallende ruzie
Vanaf dat moment ontstaat een knallende ruzie tussen de gemeente Ommen en de Nederlandse Heide Maatschappij. De laatste ging als eigenaar tol heffen bij de bezoekers van de Lemelerberg. Aan het begin van de Parkweg – de toenmalige toegangsweg richting de berg – kwam een tolwachtershuisje met de onvermijdelijke tolboom. En wie de berg op wilde om van het fraaie uitzicht over de omgeving te genieten moest voor dat genot vijftien cent betalen. Wilde men met de auto de Lemelerberg op, dan moet men voor dat gemak nog eens 55 cent extra betaald worden. Ommen vreesde dat deze stap de streek geen goed zou doen en vele toeristen zou weerhouden. Lees verder Kerkweg van zandweg naar toeristenweg over de Lemelerberg →