Vroeger ging het vervoer bij gebrek aan goede landwegen over water.

Een vooroorlogse zomp.

Zompen
Vervoer over water was dan ook van grote economische betekenis. De Vecht en de Regge vormden een belangrijke handelsverbinding met het Duitse achterland en Twente. De schepen waarmee werd gevaren waren zompen, een platbodem, ideaal voor ondiepe wateren maar kwetsbaar voor kapseizen. Met een beetje wind al heel snel. De zijkanten liepen heel breed uit waardoor ze een groot laadruim hadden bij minimale diepgang. Staand op hun schip kwamen de schippers bomend vooruit. Waar mogelijk werd zeil gebruikt. Langs delen van de Vecht lag een goed jaagpad waarlangs de schippers hun zompen voorruit konden trekken. Maar er waren ook perioden dat een schip vast vroor en de schipper op de schaats naar huis moest.

Dunnewind
Belangrijkste overslagplaatsen voor de Vechtschippers waren Zwolle en Nordhorn. Op de Regge waren meerdere overslagplaatsen voor goederen uit Twente. Dat was deels afhankelijk van de waterstand. Als ’s zomers de waterstand op de Regge te laag was, werden de goederen bij Ommen (Dunnewind) overgeladen op wagens en verder naar Twente vervoerd. Tussen Nordhorn en Zwolle was een groot deel van de handel gericht op vervoer van Bentheimer en Gildehauser zandsteen. Uit Westfalen kwam verder rogge, bier, wol, linnen en linnen garens en de meststof potas. Uit Nederland kwamen peulvruchten, grutten, in de vastentijd vis en traan, Engels porselein, kaas, koffie, thee, tabak en andere koloniale waren. Als handelsstad bestond Zwolle al eeuwen bij de gratie van vervoer over water. Enter langs de Regge en Dalfsen en Zwolle waren de belangrijkste schipperswoonplaatsen.

Eten en slapen
Voor de zompschippers waren het barre tochten door vaak onmogelijke bochten. Varen waar geen water was, dammen aanleggen om het waterpeil te verhogen. Stromende regen, hitte, ondiepten en obstakels. Zij waren de eersten die have en goed vervoerden in een tijd dat scheepvaart onmisbaar was. Er werd gevaren van zonsopgang tot zonsondergang. En na een lange dag van trekken, duwen, bomen en graven was maar aan één ding behoefte: eten èn slapen. Van wonen op een schip was totaal geen sprake, het was behelpen. Bedden of kooien op het schip waren er niet; een slaapplek werd geïmproviseerd met zeil, jutte zakken of een dikke jas.

Schippersherbergen
De schippers waren soms weken onderweg om Zwolle te bereiken, opnieuw te laden en terug te keren. Daar waar schippers moesten wachten, bijvoorbeeld op voldoende water nadat ze een dam hadden aangelegd ontstond een tweede nering. Wachtende schippers kregen daar tegen betaling een maaltijd en borrel aangeboden. Ook konden de schippers slapen op de hilde boven de koeien. In boerderijen ontstonden zo schippersherbergen als de Hessumsche schipper, Kemminckhorst, Dunnewind, ‘t Oeverdinck, De Goede Vrouw, ‘t Scheepken en Valkeman. Gedurende de negentiende eeuw nam het belang van de scheepvaart af.

Tegenwoordig varen replica zompen uit in het Duitse Laar, Gramsbergen, Hardenberg, Ommen en Dalfsen voor tochtjes met toeristen. Niet op de wind, maar aangedreven door een elektromotortje.

De Ommer Vechtzomp anno 2023 met de naam ‘Hanzestad Ommen’.

Tekst: Harry Woertink – Foto’s: Oudheidkamer Enter/Harry Woertink

Het jongste nummer (220) van het Ommer historisch tijdschrift De Darde Klokke staat weer vol met verschillende verhalen met een knipoog naar het verleden.

1986. Afbraak van Jeruzalem, een zijstraat van de noordkant van de Varsenerstraat.

Eerde
Zo is er een verhaal over Maaike, ooit de buurvrouw van de Indische wijsgeer Krishnamurti op landgoed Eerde. In 1917 kregen Maaike en haar man Dirk van der Zwaag de kans om vanuit Friesland te komen wonen en werken op het landgoed. Op 19 april 1928 werd dochter Maaike op de boerderij naast het kasteel geboren. Of Krishnamurti toen ook met een krentewegge op bezoek zal zijn geweest is niet bekend, maar over en weer moeten de goeroe en haar familie elkaar hebben gekend. In 1931 verhuisde het gezin naar een nieuwe boerderij op de Wuuste in Witharen, een gebied dat grotendeels nog woest en onontgonnen was.

“Landgoed Het Laar wordt verkocht”. “Bezittingen vallen uiteen”. Zo schreven de kranten in 1932 toen Het Laar in Ommen via advertenties te koop werd aangeboden.

Huize Het Laar met Orangerie. Geheel rechts de woning van de beheerder Tokvoort. Ansichtkaart verzonden op 3 juni 1904 aan Clara van Pienbroek, Den Haag (getrouwd met baron Mulert).
Afb.: OudOmen

Verschillende gegadigden hadden al een bod uitgebracht. De Ommer burgemeester Nering Bögel wist echter met baron van Pallandt als eigenaar tot een akkoord te komen om het landgoed door de gemeente Ommen aan te laten kopen om zo het landgoed als één geheel voor Ommen te behouden. Baron van Pallandt werkte graag aan mee toen hij wist dat de gemeente het goed met Het Laar voor had en niet in handen kwam van speculanten.

Advertentie
De verkoopadvertentie in verschillende kranten luidde als volgt: “De Notarissen M. MEPPELINK te Zwolle en H. HOSPERS te Ommen zullen op Donderdag 21 Juli 1932 bij toeslag, in het Hotel STEGEMAN te Ommen, vcorm. 10 uur, publiek verkoopen: Het Landgoed „HET LAAR” zeer geschikt voor rusthuis, hotel, enz. met waterpartijen en zwaar opgaand geboomte, 3 boerderijen en uitmuntende landerijen, schitterend gelegen tusschen de rivieren de Vecht en de Regge, in de onmiddellijke nabijheid van het Station OMMEN (0v.)., alles te zamen groot ruim 103 H.A., in diverse perceelen en massa’s, in totaal ingezet op ƒ 69.909.—. De boomen zijn provisioneel verkocht voor ƒ 16.240.— met recht van benadering door de koopers van den ondergrond. Nadere informaties ten kantore van genoemde Notarissen, alwaar veilingsboekjes ad ƒ 0.50 en lijsten der boomen ad ƒ 0.10 verkrijgbaar zijn”

Natuurbehoud
Behoud van de natuur was het belangrijkste argument voor de gemeente om in 1932 landgoed Het Laar aan te kopen. De gemeente Ommen was één van de eerste gemeenten in Overijssel die grond aankocht met het oog op natuurbehoud. Met name burgemeester Nering Bögel heeft zich ingezet om het landgoed niet in verschillende handen te laten komen. Het Laar was in 1930 weer in het bezit gekomen van Philip Dirk Baron van Pallandt van Eerde nadat hij het eerder (evenals landgoed Eerde) had geschonken aan de Eerdestichting waaronder de activiteiten vielen van Orde van de Ster van het Oosten met Krishnamurti. Lees verder Landgoed Het Laar wordt verkocht: gemeente Ommen koper →

Hout uit de bossen werd tot de zeventiger jaren verkocht via publieke verkopingen.

Afslager Gerard Stegeman (links): éénmaal, andermaal, verkocht.

Ommerbos
In Ommen bijvoorbeeld door de eigenaren van verschillende landgoederen. Maar ook de gemeente Ommen verkocht als eigenaar van verschillende bossen jaarlijks hout als de jonge bomen uit de kluiten gewassen waren tot dikke bomen. Een verhaal uit 1962 als in het Ommerbos weer een publieke houtverkoop gehouden wordt.

‘Ommen is een klein, ingedroogd stadje met een paar pleinen (Markt en ’t Vrijthof), waarop de bekende jaarmarkt (Ommer bissing) wordt gehouden.’

De Brugstraat eind 1800 met op de achtergrond de oude brug over de Vecht.

Vilsteren
Lezers van kranten werden vroeger regelmatig ‘getrakteerd’ op reisverslagen door de provincie. Dit keer een fietstocht dwars door Overijssel opgetekend in de hete zomer van 1899, die in Zwolle begint en ook Ommen aandoet. We pakken de reis op zodra Vilsteren in zicht is.

“Vanaf Hessum tot Vilsteren is de weg prachtig, aan weerszijden twee rijen boomen, waarachter bosschen. Dan zie ik enkele woningen, een molen, twee kerkjes (een oude en een nieuwe), beide RK en een kasteel, bewoond door den heer Cremers. Dit is het dorpje Vilsteren. Vóór ik het zag, had ik nooit van dit dorpje gehoord. En toch verdient het bekend te zijn, daar het behoort tot een der mooiste plekjes van ons land. Geïsoleerd als het is, is zijn mooie ligging zeker aan weinigen bekend. Dit zal zeker anders worden, de fiets toch kent geen geïsoleerdheid en welk wielrijder zou er niet een tijdje trappen voor over hebben om een bezoek te brengen aan dit heerlijk dorpje!

Met de familiewapens van de adelijke families Van Pallandt en Haersholte in de koperen lezenaar van de preekstoel is de band zichtbaar die de familie van Pallandt heeft gehad met de Nederlandse Hervormde kerk in Ommen.

Het bevat de wapens van de beide geslachten en is gedekt door een kroon en aan de ene kant een hellebaardier en aan de andere kant een griffioen.
Klik op deze link voor meer foto’s van het interieur van de kerk

Koperen lezenaar
De gegoten koperen lezenaar op de zeventiende-eeuwse preekstoel met de afdruk van de familiewapens is een geschenk geweest van August Leopold baron van Pallandt, rijks vrijheer van Pallandt, heer van Eerde, Beerse en Oosterveen (1701-1779) en Anna Elisabeth van Haersolte, vrouwe van Egede (1715-1790). Zij trouwden op 4 december 1744 in Hellendoorn. Het bevat de wapens van de beide geslachten en is gedekt door een kroon en aan de ene kant een hellebaardier en aan de andere kant een griffioen. Behalve de koperen lezenaar is er ook een nagietsel van ijzer. Deze staat naast de preekstoel en is 19-eeuws.