In de twintiger jaren van de vorige eeuw stond Ommen volop in de belangstelling.

Kasteel Eerde.

Het kleine stadje aan de Vecht zou een geestelijk wereldstad gaan worden passend in het rijtje van Jeruzalem, Rome of Mekka met als centraal punt landgoed Eerde. Dit is deel 3.

Geschiedenis van Eerde
De geschiedenis van het landgoed Eerde vormt een aaneengeschakeld geheel waarvan het begin dagtekent uit de tijd der vroegste vestiging onzer voorvaderen in dit gewest. Laat ik van het belangrijkste zeer in ’t kort hier iets mogen vermelden. De vroegste historische bronnen welke ons van het landgoed Eerde of Irthe verhalen, zijn die uit de 13e eeuw. Er wordt daarin gesproken van een vrije “heilige hoeve” van de abdij van Essen. Zulk een vrije hoeve, ook wel opperhof of stamhof genaamd, was een zelfstandig en onafhankelijk landgoed, dat bij de oorspronkelijke vestiging der Saksers in dit gewest opkwam en zijn ontstaan dankte aan een der edelen uit dien volksstam. De opperhof werd omringd door de hoeven, welker bewoners hofhorig waren aan de hofheer.

In de twintiger jaren van de vorige eeuw stond Ommen volop in de belangstelling.

Gillwell
Het kleine stadje aan de Vecht zou een geestelijk wereldstad gaan worden passend in het rijtje van Jeruzalem, Rome of Mekka. Dit is deel 2 van een verhaal uit 1926 over landgoed Eerde en baron van Pallandt centraal.
Nadat hij aan de padvindersbeweging alle mogelijke gastvrijheid had bewezen, vestigde de heer van Pallandt een Hollands “Gillwell Park” op zijn eigendom. Spoedig hierna boden zich andere gelegenheden aan en zo kreeg ook de beweging, onder de Nederlandsche jongeren bekend als de Practische Idealisten Associatie de uitnodiging haar jaarlijkse kampen op Eerde op te slaan. Daarna was het de Theosofische Vereeniging waarbij Baron van Pallandt zich inmiddels had aangesloten, die in de jongen idealist een hechte steun vond voornamelijk met betrekking tot haar werk voor opvoeding, en zo kon ook de organisatie gewijd aan de nieuwe opvoedkundige idealen, de Pythagoras-school, op het landgoed onderdak vinden.

Europees Hoofdkwartier
Doch de meeste inspiratie vond de heer van Pallandt in de Wereld Orde en aan haar of liever aan de verwachte Wereldleraar heeft hij thans het gebruik van het landgoed en het kasteel opgedragen. Hier zal, zoals reeds gezegd, het Europese Hoofdkwartier dier Orde komen en het Hoofd der Orde zal er voortaan een deel van het jaar verblijf houden voor de algemene leiding. En het zal hier alleen zeker niet bij blijven. Zij die het weten kunnen althans, sprekende van de naaste toekomst, menen dat er weldra op Eerde gesticht zal worden een internationaal geestelijk centrum, een middelpunt van beschaving. “Community of the New Age” waartoe al plannen voor scholen, ziekenhuis etc. ontworpen werden.

In de twintiger jaren van de vorige eeuw stond Ommen volop in de belangstelling.

Gezicht op Ommen vanuit het torentje op het stadhuis.

Belangwekkende geschiedenis
Het kleine stadje aan de Vecht zou een geestelijk wereldstad gaan worden passend in het rijtje van Jeruzalem, Rome of Mekka. Hoe kan dat en werd het bewaarheid? Lees het in een serie van 3 verhalen over Ommen, Landgoed Eerde en de Orde van de Ster in het Oosten, opgetekend in 1926. Dit is deel 1.
Er is wellicht geen plaats in ons land, die gedurende deze zomer (1926) zo dikwijls en misschien mag ik zeggen, met zoveel geïntrigeerde belangstelling over Nederlandsche lippen is gekomen, als Ommen. Dit vriendelijke doch vrij onbetekenende stadje, gelegen aan de rechteroever van het riviertje de Vecht, tussen Zwolle en onze oostelijke grens, is plotseling bij een groot aantal landgenoten in het brandpunt der belangstelling komen te staan. Het kan wonderlijk lopen. Overigens is het plaatsje niet gehéél zonder betekenis; het heeft namelijk een belangwekkende geschiedenis. Sommige schrijvers van de middeleeuwen sprekend, plaatsen het gradueel na Zwolle, Deventer en Kampen. Gesticht door de domheren van Utrecht, welke voor legerdoeleinden een zo geheten veerstal aan de Vecht lieten zetten, waarna niet minder dan een Bisschopshof en een kerk volgden — deze laatste in de 12e eeuw— heeft het plaatsje Ommen of Ummen, in de 13e eeuw tot stad verheven, door bisschop Otto III, eeuwen lang als het ware in de knel gezeten tussen de voortdurend twistende partijen der Utrechtse bisschoppen enerzijds en anderzijds de vele oproerige vazallen van dezen streek en elders, de heren van Eerde (van Essen) van Rechteren, Coevorden, Voorst, Gelder enzovoorts.

Volgend jaar is het 800 jaar geleden dat de Slag bij Ane plaatsvond.

Een diorama van de ‘Slag bij Ane, 28 juli 1227’, aanwezig in het Nationaal Tinnenfigurenmuseum in Ommen.

Jubeljaar
Op 28 juli 1227 versloegen de Drenten (onder leider Rudolf II van Coevorden) het leger van bisschop Otto II van Utrecht. De herdenking en viering van de Slag bij Ane – op de grens van Overijssel en Drenthe – zal in 2027 zal niet ongemerkt voorbijgaan. De gemeenten Coevorden en Hardenberg werken samen met de Overijsselacademie, inwoners, culturele instellingen, musea, ondernemers en het onderwijs. In het jubeljaar worden verschillende activiteiten georganiseerd, zoals theater op locatie, wandel- en fietsroutes, en lesprogramma’s.

Stadsrechten
De Slag bij Ane was een beslissende en unieke gebeurtenis in de middeleeuwse geschiedenis van Nederland. Daarom ook dat in 2027 hierbij stil gestaan wordt met activiteiten om deze gebeurtenis te herdenken en vieren. Het jubileumjaar is een kans om de geschiedenis opnieuw te beleven. En terug te brengen naar vandaag. De regio zoals wij die vandaag kennen, begon bij De Slag bij Ane. Op 28 juli 1227 versloegen de Drenten (onder leider Rudolf II van Coevorden) het leger van bisschop Otto II van Utrecht. De Slag bij Ane veranderde wie de macht had in de regio. Mensen gingen meer samenwerken. En keken binnen de regio meer naar elkaar om. Na de Slag bij Ane ontstonden Kasteel Hardenberg en de stadsrechten van Ommen en Zwolle, en kwamen er verschillende kloosters.

In de zomer van 2027
De meeste activiteiten vinden plaats in de zomer van 2027. De verhalen, routes en het lesmateriaal blijven daarna bestaan. Deze viering is onderdeel van het programma ‘Vrijetijd en Verhalen van het Landschap’ binnen de Regio Deal Zuid- en Oost-Drenthe II. “Vanuit dit programma versterken we het gevoel van verbondenheid met de regio. Dat doen we met toeristische, educatieve en culturele projecten”, aldus de organisatie.
“Uit strijd groeide verbondenheid. Uit conflict een gemeenschap. 800 jaar later vieren we wat ons verbindt.”

Tekst/foto: Harry Woertink

Den Hof, een grote boerenplaats, even buiten de bebouwde kom in de nabijheid van de Vecht behoorde toe aan de Bisschop van Utrecht.

Kadastrale kaart van Stad Ommen in 1832 met de grote boerenplaats erve “Den Hof” (rood omlijnd).
Afb.: Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, documentnummer MIN04041B02

Het was een gebouwencomplex, bestaande uit een groot huis, een schuur en twee schaapskooien. Tijdens de eerste Munsterse oorlog in 1665 genoot Ommen de twijfelachtige eer om de bisschop van Munster van 25 september tot begin oktober 1665 onderdak te verlenen. Hij resideerde op Den Hof.

Den Hof was een van de leengoederen die waarschijnlijk in de 11de-14de eeuw door de bisschop van Utrecht uitgegeven zijn aan tot hem in een onderhorigheids- of horigheidsverhouding staande dienstmannen. Velen van deze dienstmannen hadden – evenzeer waarschijnlijk – oorspronkelijk horig goed bezeten, dat omgezet was in leengoed. De leenheer gaf de lenen uit aan de leenman. Oorspronkelijk verleende de leenman aan de leenheer bepaalde diensten, bijvoorbeeld militaire hulp. Bovendien was de belening tijdelijk. Na overlijden van de leenman verviel het leen weer aan de leenheer. Geleidelijk aan – zeker na de middeleeuwen – werden de lenen erfelijk in de familie van de leenman, die ze zelfs kon verkopen. Toch bleef er een door het leenrecht geregelde verhouding tussen leenman en leenheer. Dit leenrecht bepaalde onder andere op welke wijze lenen van de ene op de andere leenman konden worden overgedragen; hetzij door vererving hetzij door verkoop.

Mans voor vrouwen zullen het leen behouden
Bij het leenstelsel gold: ‘De oudste op straat, naasten in graat, mans voor vrouwen zullen het leen behouden’. Enige vorm van kadastrale vastlegging van ligging, omvang en aard van de leengoederen en tiendrechten bestond in het algemeen niet, wat in de praktijk goede voorwaarden inhield voor het in vergetelheid raken van de leenplicht en voor verduistering van leengoederen. Daarbij speelde onder andere de veel voorkomende verandering van naam van leengoederen of gedeelten daarvan een rol. We kunnen er dan ook op rekenen, dat langs dergelijke wegen vele leengoederen en -rechten uit het zicht zijn verdwenen. Lees verder Den Hof een bisschoppelijke boerenplaats in Ommen (2) →

Eerder bekend als “Huis ten Hage” en ook “Huijs den Hagen” en later als “Erve Den Hof’ bezat Ommen in vroegere eeuwen een bisschoppelijk hof.

Kadastrale kaart van Stad Ommen in 1832 met de grote boerenplaats erve “Den Hof” (rood omlijnd). Het stond ongeveer op de plek van het huidige Zorgcentrum Oldenhaghen.
Afb.: Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, documentnummer MIN04041B02

Deze grote boerenplaats, even buiten de bebouwde kom in de nabijheid van de Vecht behoorde toe aan de Bisschop van Utrecht. Het was een gebouwencomplex, bestaande uit een groot huis, een schuur en twee schaapskooien. Verhalen uit de overlevering vertellen dat de deel van het huis zo groot was dat een met twee paarden bespannen wagen op de deel kon omkeren. In 1665 genoot Bisschop van Munster er zelfs onderdak.

Oversticht
Overijssel maakte tot 1528 deel uit van het bisdom Utrecht en het noordelijke gebied van het land genaamd Oversticht. De bisschop had zowel geestelijk als wereldlijk de macht. Na 1528 kwam de soevereiniteit over Overijssel aan de vorsten uit het Habsburgse Huis, eerst Karel V en later Philips II. Na de Opstand in de Nederlanden (1566-1576) kwam die soevereiniteit tenslotte aan de Staten van Overijssel. Toen de Marken werden ingevoerd betekende dat ook de Bisschop aandelen verkreeg in de Marken, zogeheten ‘hoven’. Bekend is dat in de Marken van Ommen, Stegeren, Arriën, Varsen, Vilsteren en Archem dergelijke hoven bestonden. De hofbewoners moesten de Bisschop bijstaan met “hof- en krijgsdiensten”. Ze moesten dan ook in het bezit zijn van paard, harnas, speer of wapen. Bij het verminderen van de macht van de Bisschop werkte de hofbewoners zich steeds meer op. Hun huizen werden later havezaten. De geschiedenis van het bisschoppelijk hof is even oud als de geschiedenis van Ommen zelf. In het Oversticht, later de provincie Overijssel, waren meerdere soortgelijke bezittingen met een eigen rechtsgebied en wijze van rechtspraak.

Burgerschap
Voor het beheer van “Den Hof” was een Hofmeijer aangesteld die er ook woonde. De Hofmeijer was een geziene persoon als het ging om bestuurszaken. Met zijn mening in kwesties werd danig rekening gehouden. De personen verbonden aan een bisschoppelijk hof waren niet vrij. In oude stadsstukken werden ze Hovelieden genoemd. Om het burgerschap (of borgerschap) van de stad te krijgen moest de stad een gunst verlenen of moest de Hofheer zich vrijkopen. Lees verder Den Hof een bisschoppelijke boerenplaats in Ommen (1) →

De eerste Nederlandse personenauto in Ommen.

Groot nieuws
Dat was groot nieuws op 1 juni 1959, daarom ook dat burgemeester Mr C.P. van Reeuwijk als eerste een proefritje mocht maken met garagehouder Johannes Ruitenberg, die de DAF 600 naar Ommen wist te krijgen. “Vrijdag heeft de firma J. Ruitenberg de eerste personen-DAF gelanceerd. De Ommenaren hebben een fijne neus voor nieuws, want toen de sierlijke blauwe wagen voor het gemeentehuis stopte, stroomde het publiek van alle kanten toe” weet de krant op 1 juni 1959 te melden. Op de foto blijkt dat ook, want iedereen wil toch wel even weten hoe de eerste auto van de door Van Doorne’s  Automobiel Fabriek (DAF) geproduceerde auto er uit ziet. “De bakkers lieten zelfs hun oven even in de steek om een kijkje te nemen bij deze eerste Nederlandse personenauto”, aldus de krant die uit de menigte van belangstellenden ook bakker Wijnand Harmsen wist te onderscheiden om te vervolgen met “Burgemeester Mr. C. P. van Reeuwijk reed persoonlijk de proefrit door Ommen”.