OMMERSCHANS – Met de bedoeling om de mensen in de wijde regio kennis te laten maken met de Ommerschans werd zaterdag een zogeheten publieksmorgen gehouden.

Gids Henk Hiemstra (midden) wijst de wandelaars op de sporen van de kolonieperiode.

Kolonie
Belangstellenden konden aan de hand van een gids meewandelen en luisteren naar de historie van het gebied. Daarbij kon gekozen worden uit een natuur-, een landbouw- of een historische wandeling.
De Ommerschans is een historische plek gelegen ten noorden van de gemeente Ommen. Ooit gebouwd als verdedigingswerk in de 17^e eeuw, later een bedelaarskolonie. Wie de Ommerschans nu bezoekt belandt in twee werelden: een wonderlijk open landschap en het gesloten beboste gebied bij de oude schans. Er zijn nog veel zichtbare sporen van het Kolonieverleden.

Landbouw
Het was generaal Johannes van den Bosch die voor de Maatschappij van Weldadigheid in 1822 de verlaten verdedigingsschans nieuw leven gaf. Hij wilde armoedige gezinnen na de Franse overheersing helpen. Van den Bosch liet een gesticht bouwen voor 1000 tot 2000 bedelaars. Bedelarij was strafbaar in Nederland en Van Den Bosch sloot een contract met de overheid om deze gestrafte bedelaars op te vangen. Rondom de schans verschenen 21 grote boerderijen waarop kolonisten te werk gesteld werden.
Melkveehouder Henk Hiemstra (71) geboren en getogen in de Ommerschans neemt via het uitgezette “Landbouwpad” de deelnemers mee buiten de ring van de schans. Het Landbouwpad voert langs de oude landbouwgronden van de voormalige kolonie. Je wandelt door verschillende landschappen: van open velden tot bosrijke gebieden.

Boekweit
“Het gebied is door de eeuwen heen is gevormd. De sporen van de kolonieperiode zijn nog steeds zichtbaar”, legt Hiemstra uit. “Kenmerkend voor de kolonie van Weldadigheid is de planmatige, rechthoekige verkaveling van de van oorsprong veenachtige moerasgronden. Generaal van den Bosch vormde het landschap en het landschap vormde de mensen”, aldus Hiemstra. “In de beginperiode werd en boekweit verbouwd om het land klaar te maken voor landbouw, zodat er later ook andere gewassen als aardappelen, rogge en groenten konden groeien. Daarnaast was boekweit vroeger dagelijkse kost in de kolonie. Van de zaadjes werd meel gemaakt voor pap, pannenkoeken of grutten”.

Zwaar werk
Kolonisten kregen dagelijks één karige warme maaltijd voorgeschoteld. De overige maaltijden moesten ze zelf verdienen. Voor het zware werk kregen ze wekelijks stukloon uitbetaald. Het maximum weekloon werd in de beginjaren vastgesteld op 1 gulden en 27 cent. Hiervan werd 91 cent ingehouden als kostgeld voor de dagelijkse warme maaltijd, kleding en huisvesting. De resterende 36 cent werd uitbetaald in de vorm van koloniemunten of winkelkaarten, die echter alleen in de koloniewinkel besteed kon worden.
‘Wie niet werkt, zal niet eten’, was in de begin jaren uitgangspunt van de straf- en bedelaarskolonie. Het werk op het land was loodzwaar, de verdiensten minimaal, het rantsoen gebrekkig en de medische voorzieningen allerbelabberdst. Lokale overheden stuurden massaal hun burgers die niet in staat waren om te werken en feitelijk arbeidsongeschikt waren naar de straf- en bedelaarskolonie. De bedelaarskolonie Ommerschans werd op die manier een vergaarbak van mensen die in de gewone maatschappij niet mee konden komen. De begraafplaats is een blijvende en nog zichtbare herinnering aan het harde leven van de kolonisten. In 1890 werd de bedelaarskolonie opgeheven.

Tekst/foto: Harry Woertink

OMMERSCHANS – Om de toegankelijkheid te verbeteren en de beleving te vergroten kan de Ommerschans rekenen op een gemeentelijke subsidie van 100.000 euro.

2018. “Jaar van de Ommerschans” met activiteiten op de schans.

Verhaal zichtbaar maken
Vanwege de historische waarde van het gebied, maar ook het belang om het gebied toegankelijk en het verhaal zichtbaar te maken voor een breed publiek heeft ook Provinciale Staten op 13 november 2025 toegezegd bij te dragen aan de cofinanciering van dit plan. Er worden meerdere informatiedragers ontwikkeld om het verhaal van de Kolonie Ommerschans op een aantrekkelijke wijze naar voren te kunnen brengen. Het gaat daarbij om websites, informatie- en overzichtsborden, buitenpanelen, kwalitatief beeldmateriaal, video, podcasts en digitale touchscreens. Het collegevoorstel komt 18 juni aan de orde in de raadscommissie.

De Vereniging De Ommerschans geeft in haar Nieuwsbrief een terugblik over de activiteiten van het afgelopen jaar.

2019. Gids William Janssen wijst de wandelaars op de bijzonderheden van de Ommerschans.

Landbouwpad
Op 3 juli was er een lezing van historicus Luc Panhuysen, die de aanwezigen mee nam in het boeiende verhaal van de burgerbaron, Joan Derk van der Capellen. Zoals elk jaar vond ook weer de laatste zondag van de maand de wandeling plaats onder begeleiding van een gids. De belangstelling is goed er werden afgelopen zomer twee extra wandelingen georganiseerd. Daarnaast zijn er regelmatig aanmeldingen van groepen om een wandeling over de schans te maken met een gids.

Het door Johan Scholte-Albers, Ans Esselink en Henk Hiemstra ontwikkelde landbouwpad werd op 21 juni officieel geopend door de gedeputeerde van de provincie Overijssel met Erfgoed in zijn portefeuille: Gert Harm ten Bolscher (SGP). Ook de cultuurwethouder van Ommen, Alice van den Nieuwboer en de Hardenbergse wethouder Werner ten Kate waren aanwezig. Alle drie hebben volgens de oude traditie boekweit gezaaid. Vervolgens werd er gezamenlijk geluncht bij de Veldzichthoeve met zo’n 30 leden en omwonenden.

Historie zichtbaarder maken
In september werd een samenwerkingsovereenkomst getekend met de gemeenten Ommen en Hardenberg. Hiermee werden de eerder gemaakte afspraken vastgelegd om de historie van het gebied in de toekomst zichtbaarder te maken voor een breed publiek. In de maand oktober vond in het kader van de maand van de Geschiedenis een expositie plaats in de bibliotheek Hardenberg. Ook werd een lezing georganiseerd in ’t Trefpunt met zo’n 40 aanwezigen.
De Ommerschans kan voor dit jaar rekenen op een forse provinciale subsidie als één van 13 initiatieven die een duidelijke meerwaarde hebben voor inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners. Hoeveel het gaat worden is nog niet bekend

Wandelingen 2026
De maandelijkse rondleidingen voor 2026 zijn: 25 januari; 22 februari; 29 maart; 26 april; 31 mei; 28 juni; 26 juli; 30 augustus; 27 september; 28 oktober en 29 november. De rondleidingen voor de scholen vinden plaats van 11 tot 22 mei.
De volgende ledenvergadering is op donderdagavond 9 april 2026 met lezing van Dick Hoekstra. Hij is emeritus-hoogleraar en auteur van boeken over Noord-Nederland. Van hem verscheen bij Uitgeverij Noordboek eerder het boek Glans op het Wad. Zijn recente boek vertelt de chronologische geschiedenis van de Koloniën van Weldadigheid, de idealen, structuur en de oorzaken van hun uiteindelijke verval. De auteur beschrijft de blijvende impact, de sociaal-maatschappelijke gevolgen en de betekenis van de circa 170 Rijksmonumenten die vandaag de dag nog steeds hun erfenis uitdragen. Een van de hoofdstukken is gewijd aan de Ommerschans. De ledenvergadering begint om 19.30 uur in ’t Trefpunt Balkbrug

Op zaterdag 18 april organiseert Ommerschans een historische dagtour met de bus. De trip gaat naar de historische schans in Bourtange en het koloniegebouw in Veenhuizen.

Tekst: Harry Woertink – Foto: OudOmmen.nl

De Kolonie Ommerschans is een plek met een rijke geschiedenis. Daarover is iedereen het eens.

1828. Gesticht voor bedelaars binnen de Ommerschans (van de achterzijde).

Schanspad en Landbouwpad
Met nieuwe wandelroutes wordt dit nog eens onderstreept. Tegenwoordig vormt Ommerschans een bijzonder landschap waar natuur, cultuur en historie samenkomen. De sporen van het verleden zijn nog altijd zichtbaar en het waard om ontdekt te worden. Om deze geschiedenis zichtbaar te maken zijn er twee nieuwe wandelroutes door het gebied aangelegd. Deze twee routes, te weten het Schanspad en Landbouwpad, worden door de Gebiedspartners Kolonie Ommerschans samen met gedeputeerde Gert Harm Ten Bolscher onthuld op zaterdag 21 juni om 11.00 uur. De wethouders Alice van den Nieuwboer (gemeente Ommen) en Werner ten Kate (gemeente Hardenberg) zullen hem daarbij assisteren. Na de openingshandeling zal er boekweit worden ingezaaid, zoals dat ten tijde van de Kolonie Ommerschans ook gebeurde.