Dagelijks is het hoorbaar: het klokgeluid van de Hervormde kerk in Ommen. Van maandag tot en zaterdag om 12.00 uur en ’s avonds om 21.00 uur.

1946. Terugkeer naar Ommen van de in de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers geroofde bronzen luidklokken.

Papklok
Verder luidt de klok op zondag bij aanvang van de kerkdienst en bij begrafenissen. Bij begrafenissen luiden er zelfs twee kerkklokken. Soms ook als iemand is overleden. Het ‘verluiden’ gebeurt tegenwoordig om 13.00 uur en dan alleen op verzoek van de familie. Vroeger werd er verluid om 11.00 uur voor iemand die overleden was uit de stad en om 13.00 uur voor wie in het buitengebied woonde. Het dagelijks klokgelui om 21.00 uur dateert uit de periode dat de stadspoorten werden gesloten. Omdat men dan nog een bord pap at voordat de bedstee werd opgezocht, wordt dit klokluiden ook wel de pap- of breiklok genoemd.

Klokkenhuis
Het klokkenhuis met de twee bronzen luidklokken aan de Brugstraat is eigendom van de burgerlijke gemeente Ommen. Deze eigendom komt voort uit de Franse Tijd (1795-1813). Kerktorens of gebouwen met luidklokken kwamen toe aan burgerlijke gemeenten. Bij geval van nood konden deze ingezet worden. De bouw van de kerktoren is overigens van latere tijd. Toren en de kerk zelf zijn eigendom van de Hervormde Gemeente. De toren dateert uit 1860. In 1871 werd de toren door bliksem getroffen en toen zijn de vier-zijtorentjes lager gemaakt. De toren is evenals de kerk in 1968/1969 totaal gerestaureerd in de huidige toestand. Daardoor werden de baksteen, de ijzeroerblokken en de hier en daar verwerkte Bentheimer steen en tufsteen weer zichtbaar. Het torenuurwerk is ook eigendom van de gemeente Ommen. Een vroeger torenuurwerk uit de kerk daterend uit ongeveer 1700 is te bezichtigen in het Historisch museum in Ommen.

Klokluiden
Vroeger trokken de Ommenaren zelf aan de touwen die met de luidklokken verbonden waren. Maar met de komst op 28 oktober 1985 van een mechanisch luidsysteem is het nu een kwestie van het omzetten van een schakelaar. Johannes Willem (Hans) Visscher was jarenlang klokkenluider in dienst van de gemeente Ommen, een baantje die hij van zijn vader had overgenomen. Het luiden van één klok om 12.00 uur en 21.00 uur kon Visscher wel alleen af. Maar bij begrafenissen en het verluiden van een overledene als er twee klokken geluid moesten worden riep hij hulp in van kennissen. Ook de Ommer jeugd was altijd graag bereid om Hans Visscher even een handje te helpen met het luiden van de klok(ken).

Drie klokken
In 1672 is sprake van drie klokken. Een resolutie van “Burgemeester ende gesworen meensluiden van Ommen” van 30 september 1672, bevat de mededeling dat de Ommer “Nachtwacht” aan het einde van de wacht om vier uur werden “afgeluyd” door de middelste klok. En het bestek van 23 mei 1771 van de verbouwing van de kerk spreekt van “de twee kleinste klokken”. Uit 1789 dateert een aantekening in de “Resolutien van de Erfgenamen des kerspels dat de gebarsten klok zal worden verkocht en het geld gebruikt voor onderhoud en reparatie van de kerk. Wat er vervolgens met die klok is gebeurd is nog steeds onduidelijk. De twee huidige kerkklokken zijn beide na de stadsbrand van 1517 gegoten door Hinricus de Tremonia, ook wel genoemd Hendrik van Dortmund. Het zijn de oudste klokken in de gemeente Ommen. De ‘grote’ klok, of de Salvatorklok heeft een doorsnede van 155 cm en weegt 1881 kg. Het draagt het opschrift:

“Salvator is myn name.
Mijn ghelut sy Gode bequame (welgevallig)
den levendighen ropick.
Den doden bescrey ick
hagel en de donder werstuer ick.
Hinricus de Tremonia me fecit A XVC.XVII”.

Deze klok is zowel luidklok als uurwerkslagklok sinds het aanbrengen van een slaghamer. De andere ‘kleine’ klok, alleen luidklok, is bekend als de Mariaklok en heeft dezelfde opschrift, dat begint met “Maria is myn name”. Deze klok heeft een doorsnede van 130 cm en weegt 1298 kg. Het opschrift van beide klokken werd veelvuldig ook door andere klokkengieters gebruikt.

Klokkenroof
Op last van de Duitse bezetter werden de kerkklokken in april 1943 uit het klokkenhuis geroofd om in Duitsland te worden gesmolten tot oorlogsmateriaal. Gelukkig is het zover niet gekomen, want in november 1945 komt het bericht dat de klokken uit Ommen terug zijn gevonden in Hamberg. Op 12 maart 1946 werden de klokken weer teruggeplaatst.

Elektrisch
Sinds er op 28 oktober 1985 een einde kwam aan het met de hand luiden van de klokken worden ze elektrisch en computergestuurd geluid, via een aan de westzijde van elke klok aangebracht luidwiel, dat zorgt voor een noord-zuid schommelbeweging. De luidklokken hingen eerder aan rechte luidassen. De huidige assen zijn gebogen, waardoor bij het luiden de klepel stil blijft staan en de klok ertegen aanslaat. Bij een rechte luidas zwaait de klok verder omhoog en komt de klepel tegen beide kanten van de klok.

Uil en muis
Sinds 1980 bevindt zich op de zuidgevel van het klokkenhuis een gevelsteen met de tekst: ‘O uil gij doet mij onrecht, die muis is mij toegezegd. Ja kat, gij moet weten, ongegund brood wordt het meest gegeten. Anno 1766’ . Deze gevelsteen was eerder bevestigd aan het pand Brugstraat 22. De steen met het verhaal van een uil en een kat i afkomstig is van een woning aan de Brugstraat waar zich een arts zou vestigen. De steen is bedoeld geweest om er een sneer mee uit te delen aan degene die ook zijn oog had laten vallen op de woning met de bedoeling daar dokterspraktijk te beginnen.

1989. Het klokkenhuis aan de Brugstraat. Rechts aan de muur is het gevelsteentje te zien van de uil en de muis.

Tekst: Harry Woertink – Foto’s: collectie OudOmmen.nl