OMMERSCHANS – Om de toegankelijkheid te verbeteren en de beleving te vergroten kan de Ommerschans rekenen op een gemeentelijke subsidie van 100.000 euro.

2018. “Jaar van de Ommerschans” met activiteiten op de schans.

Verhaal zichtbaar maken
Vanwege de historische waarde van het gebied, maar ook het belang om het gebied toegankelijk en het verhaal zichtbaar te maken voor een breed publiek heeft ook Provinciale Staten op 13 november 2025 toegezegd bij te dragen aan de cofinanciering van dit plan. Er worden meerdere informatiedragers ontwikkeld om het verhaal van de Kolonie Ommerschans op een aantrekkelijke wijze naar voren te kunnen brengen. Het gaat daarbij om websites, informatie- en overzichtsborden, buitenpanelen, kwalitatief beeldmateriaal, video, podcasts en digitale touchscreens. Het collegevoorstel komt 18 juni aan de orde in de raadscommissie.

Gedenkteken
De afgelopen jaren zijn er concrete resultaten behaald om de zichtbaarheid van de Kolonie Ommerschans te vergroten, zoals de Koloniekamer (centrale ontvangstlocatie), wandel- en fietsroutes, digitale middelen en buitenpanelen. Het ontbreekt nu nog aan een goede toegankelijkheid in het gebied zelf en aan mogelijkheden om de geschiedenis ter plekke op een laagdrempelige manier te ontdekken en te beleven. Het voorstel van Stichting Gebiedspartners Kolonie Ommerschans is een doorontwikkeling van de plannen, waar alle betrokken partijen erg enthousiast over zijn. Het omvat een samenhangend geheel dat de beleving en toegankelijkheid van de Kolonie Ommerschans versterkt, zonder daarbij het verstilde en authentieke karakter van het gebied aan te tasten. In dit voorstel wordt ingezet op het zichtbaar maken van het historische gebied, verbeterde looppaden en moderne technieken om het verleden interactief te beleven. Ook wordt een gedenkteken gerealiseerd ter nagedachtenis aan de circa 5.000 naamloos begraven kolonisten.

‘Nieuw’ leven voor bedelaars
De Ommerschans was oorspronkelijk een militaire verdedigingsschans uit de 17e eeuw. In 1819 werd deze plek gekozen voor een ‘onvrije’ kolonie. Johannes van den Bosch kocht de oude schans en het omliggende land om er een bedelaarskolonie te vestigen. Het idee was om bedelaars een nieuw leven te laten opbouwen als landarbeider, door ze in te zetten voor de ontginning van ‘woeste gronden’ en deze om te zetten naar vruchtbare landbouwgronden. De landbouwgronden werden gecombineerd met 21 grote hoeves. Kolonie Ommerschans was ook een strafkolonie voor ‘probleemgevallen’ uit de vrije kolonies. Voor de huisvesting van de bedelaars werd midden op de schans een kazerne van 100 bij 100 meter gebouwd; in die tijd het grootste gebouw van Nederland. Hier leefden 1.000 tot 2.000 bedelaars, zwervers en landlopers samen. Mannen en vrouwen waren strikt gescheiden van elkaar. Deze mensen werden door de politie opgepakt in de steden in het westen van Nederland en naar de Ommerschans gebracht of rechtstreeks vanuit bedelaarshuizen gestuurd. Het leven in de Kolonie Ommerschans was zwaar. De kolonisten moesten hard werken, kregen weinig eten en sliepen in grote zalen zonder privacy. Velen probeerden te ontsnappen, maar werden gepakt en gestraft. De kolonie werd omringd door wachtposten om te voorkomen dat mensen zouden vluchten. Tussen 1819 en 1890 zijn meer dan 5.000 kolonisten overleden in de Kolonie Ommerschans. Ze werden naamloos begraven in een massagraf. De plek van dit massagraf is nog steeds zichtbaar. In 1859 nam de Nederlandse staat de Kolonie Ommerschans over van de Maatschappij van Weldadigheid. In 1890 werd de bedelaarskolonie opgeheven. Daarna werd het terrein gebruikt voor een Rijks Opvoedingsgesticht voor jongeren en later TBS-kliniek Veldzicht (thans Centrum voor Transculturele Psychiatrie Veldzicht).

Publieksochtend
De Gebiedspartners Kolonie Ommerschans verzorgen op zaterdag 20 juni een publieksochtend in de Kolonie Ommerschans. Bezoekers kunnen het bijzondere gebied ontdekken tijdens drie verschillende themawandelingen. Onder het motto ‘Kolonie Ommerschans: van verschillende kanten bekeken’ vertellen deskundigen over de natuur, landbouw en geschiedenis van dit unieke landschap. Tijdens de publieksochtend kunnen bezoekers kiezen uit drie themawandelingen. Boswachter Nico Arkes van Staatsbosbeheer vertelt over de natuurontwikkeling en het beheer van het gebied. Melkveehouder Henk Hiemstra gaat in op de landbouwgeschiedenis van de kolonie en de manier waarop er tegenwoordig wordt geboerd. Historicus Simone Hof neemt deelnemers mee door de geschiedenis van de Ommerschans, van de bronstijd en de militaire schans tot de kolonietijd en de latere instellingen. Voor wie liever fietst, is er een regionale fietstocht door het gebied.
De ochtend begint om 10.00 uur met een welkomstwoord van voorzitter Vincent Robijn. Daarna starten de wandelingen, die duren tot ongeveer 11.30 uur. De bijeenkomst vindt plaats bij de Veldzichthoeve aan de Balkerweg 80 in Vinkenbuurt. Deelname is gratis. Aanmelden is noodzakelijk

Tekst en foto: Harry Woertink