Dat er een militaire schietbaan was in de buurtschap Giethmen is wel zeker. Maar wanneer de oorspronkelijke schietbaan is aangelegd, daarover is nog twijfel.

Bouwtekening van de ‘Schietbanen nabij den Archemmerberg bij Ommen’ en ‘Schijvenloods’.
Afb.: Herman van Beesten

Is het 1906? zoals ook een opgedoken bouwtekening uit hetzelfde jaar aangeeft. Of was in 1700 reeds sprake van een schietbaan onderaan de voet van de Archemmerberg? Dat laatste maakte wellicht in het begin van de vorige eeuw een vernieuwing mogelijk van de schietbanen, aangeduid als de “Schietbanen nabij den Archemmerberg bij Ommen”.

Vanaf 1700 waren er in Nederland regelmatige grote militaire kampementen en oefeningen. Eind 1700 waren Engelse troepen in Nederland aan het oefenen toen Nederland en Engeland in oorlog waren met Frankrijk. Oefeningen waren er ook toen het leger zich opmaakte om België te gaan veroveren. Ondanks de afwezigheid van een kazerne werd er in Ommen wel geoefend. Op een kaart van Kupfen uit 1749 lijkt of in de bewuste omgeving een schietbaan met kogelvangers wordt aangegeven. Zekerheid daarover is niet te geven vanwege de geografische onnauwkeurigheid van deze kaart. Omdat in 1906 een bouwtekening wordt gemaakt voor een (nieuwe) schietbaan, werpt zich de vraag op waarom juist deze plek werd gekozen èn of dat dan te maken heeft met de reeds aanwezigheid van een schietbaan op dezelfde plek.

De aanleg van dit soort schietbanen kwam niet uit de lucht vallen. In die tijd werden ter morele steun van de Boerenoorlog in Zuid-Afrika diverse landstormafdelingen, weerbaarheidsverenigingen en schietverenigingen in het leven geroepen. In 1918 werd ook de Nationale Landstorm opgericht met als doel propaganda te maken voor de Bijzondere Vrijwillige Landstorm. Veel schutters waren ook lid van de Landstorm. Het doel van een schietvereniging was in die verre tijd nog “het verhoogen van ’s lands weerbaarheid’. Het Ommer vrijwilligersleger ‘Bijzonderen Vrijwilligen Landstorm’ maakte regelmatig gebruik van de schietbanen. Met schietwedstrijden gingen ze op een zaterdagmiddag op de fiets naar Giethmen. Wie goed kon schieten kreeg na een poosje het Brevet Scherpschutter.

Speurtocht
Herman van Beesten uit Den Ham speurt naar de geschiedenis van de schietbaan en kogelvangers, in de buurt waar hij is opgegroeid. Onlangs kwam hij via militaire archieven in het bezit van een bouwtekening uit 1906. Op deze tekening van de “Genie 4de Commandement Zwolle” met als opschrift: “Schietbanen nabij den Archemmerberg bij Ommen” zijn vier schietbanen ingetekend compleet met een schijvenloods. De tekening verklaart dat het om een militair object gaat van de toenmalige Minister van Oorlog. Een kadastraal kaartje uit dezelfde periode bevestigd eveneens de aanwezigheid van de schietbanen. Vier banen zijn ingetekend en als “Schietbanen” aangeduid. De schijvenloods is op het kaartje rood ingekleurd. De omgeving is aangegeven als “Lage Veld”. Bereikbaar vanaf de Dalmsholterweg leiden drie toegangsweggetjes richting schietbanen. Reconstructies op het terrein duiden aan dat het gaat om aardenwallen en kogelvangers eveneens omgeven met aarden wallen. De wal diende als bescherming.

Vanuit een viertal schietpoortjes moest over een baan van maximaal vierhonderd meter geschoten worden op een schietschijf. De schietschijf kon via een draai-inrichting met contra-gewicht omlaag worden gelaten zodat de waarnemer vanuit zijn ondergrondse waarnemingspost de score kon noteren en eventueel de schijf vervangen. Tijdens het schieten moest op elke kogelvanger een rode vlag worden geplaatst. Welk bedrijf in 1906 voor de aanleg van de vier schietbanen heeft gezorgd en de houtenloods voor opslag van de schietschijven heeft gebouw is de volgende speurtocht voor Herman van Beesten. In de loop der jaren heeft Van Beesten munitie, zoals kogels en koperen hulzen, naar boven weten te halen op de locatie van de schietbaan. Ondanks de aanwezigheid van de schietbaan te midden van heidevelden en bossen is er in Ommen nooit van gekomen om ook een militaire kazerne te bouwen. Dit in tegenstelling elders in Nederland waar aan randen van heidegebieden wel kazernes verrezen.

Links: Op deze kaart van Kupfen uit 1749 staat ten noordwesten van de Archemerberg een rechthoekje met 3 aanduidingen daarin. Zijn dit kogelvangers of wordt hier toch iets anders mee aangeduid.
Rechts: Kadastrale kaart uit 1927 waar in het Lage Veld de 4 schietbanen zijn getekend.

Afb’n.: links: Ab Goutbeek, rechts: Harry Woertink.

1871
Uit het archief van de gemeente Ommen blijkt dat er in de gemeente nog een schietbaan aanwezig moet zijn geweest. De directeur van de Overijsselse Beetwortelsuikerfabriek in Lemele vraagt een vergunning om een schietbaan aan te leggen. Vanuit de fabriek is op 28 juni 1871 opgericht een “Vereniging tot oefening in den wapenhandel en in het schieten naar den schijf”. Daarvoor is op het terrein van de boerderij Eersteling een schietbaan afgebakend en aan het einde daarvan een kogelvanger opgeworpen van minstens gelijke afmetingen, als “vanwege het Minister van Oorlog bij reglement zijn voorgeschreven”. De vereniging is voornemens om de oefeningen in het schijfschieten onder nadere goedkeuring gedurende de zomermaanden te doen plaats vinden op zondags voor de middag van 10-12 uur en des woensdagsnamiddags van 6-8 uur. Om ongelukken te voorkomen geldt als regel dat één van de commissarissen van de vereniging toezicht op het schijfschieten zal houden, terwijl aan een der onbezoldigde rijksveldwachters in dienst van de Overijsselse Beetwortelsuikerfabriek zal worden opgedragen te zorgen, dat niemand van ter zijde de schietbaan nadert.

Ten teken dat er schijf wordt geschoten zal in de nabijheid van de kogelvanger een grote rode vlag worden gehesen. “Achter de kogelvanger in de richting van de schietbaan bevinden zicht geen woningen en strekt zich daar een weinig bezocht heideveld uit”, zo laat de fabriek weten. De brief is ondertekend door de directeur van de fabriek J. Isebree Moens. De gemeente Ommen geeft op 5 september 1871 de vergunning af voor het schijfschieten, onder voorwaarde dat: “a. een der commissarissen van orde der vereniging de surveillance op het schijfschieten zelve uitoefent; b. de onbezoldigd Rijksveldwachter in dienst der Overijsselse Beetwortelsuikerfabriek zal worden opgedragen te zorgen dat niemand van ter zijde de schietbaan nadert; en c. telkens wanneer en ten teken waarvan er schijf wordt geschoten in de nabijheid van de kogelvanger een van verre goed zichtbare rode vlag zal worden gehesen”.

De kogelvangers aan de voet van de Archemerberg met Herman van Beesten en zijn vader

Boven links en midden: Oefenen tijdens de mobilisatie (1939-40) op een schietbaan met kogelvanger bij Deurne
Rechtsboven: Schietpoort met aarden wal van schietbaan de Barrier in Deurne
Linksonder: Doorsnede en aanzicht schietpoort
Rechtsonder: Waarnemingspost van schietbaan de Barrier in Deurne

Zie ook:
– Het mysterie van de kogelvangers Giethmen moet opgelost worden
– Album Schietbanen – Kogelvangers
– Bijzondere Vrijwillige Landstorm voor orde en veiligheid in Ommen

Bron: Harry Woertink – 26 januari 2015