OMMEN – Het Streekmuseum in Ommen heeft een thema expositie ingericht over de Ommerschans. Het militaire verdedigingswerk, gelegen tussen Witharen en Balkbrug kent een rijke geschiedenis.

Foto: Harry Woertink
Ted Aarents en Harold Dokter van het museum leggen de laatste hand aan de inrichting van de tijdelijke expositie

Nadat de schans haar militaire functie verloor, deed het dienst als ‘dwangkolonie’ voor landlopers en bedelaars. In de zeventiende eeuw was sprake van een aarden schans met vier bastions, een gracht en lunetten om het Spaanse leger tegen te houden. Daarna kwam er een bedelaarsgesticht. Nu is de Ommerschans een natuurmonument. Er zijn plannen om de Ommerschans op te knappen en de rijke historie weer zichtbaar te maken.

“De expositie geeft een beeld van de geschiedenis van het oude verdedigingswerk”, aldus Ted Aarents voorzitter van het Ommer Streekmuseum. “Met onze bestaande verzameling uit de streek willen we op deze wij ook graag regionale geschiedenis onder de aandacht brengen van ons bezoekers. De Ommense doorgang door het moeras bleek een onneembare vesting”.

De tijdelijke expositie bestaat grotendeels uit materiaal uit particuliere collecties, waaronder oude kaarten van de schans, bodemvondsten uit de gracht, waaronder geld die in die periode werd gebruikt. Bijzonder zijn ook de originele poststukken uit de 19e eeuw van- en naar Ommerschans. Verder zijn er aquarellen te zien van het kazerneachtige gebouw dat toen een van de grootste gebouwen van Nederland behoorde.

Stervormige gracht
Van de schans zelf is alleen nog een deel van de stervormige gracht zichtbaar. De tegenwoordige Balkerweg loopt door de schans. Uit de tijd van het bedelaarsgesticht stamt het kerkhof. In het gesticht was de medische toestand slecht en het eten schaars. Mede door besmettelijke ziekten stierven er dan ook veel mensen. Op het kerkhof liggen maar liefst 5448 mensen begraven uit de periode van 1821-1889.

Om tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) de noordelijke provincies te beschermen tegen aanvallen van Spaanse soldaten werd in 1628 de Ommerschans in gebruik genomen. De schans had echter als verdedigingsbolwerk weinig betekenis: de vijand kwam niet en als ze er wel waren namen de soldaten van schrik de benen. Omstreeks 1714 werd de vesting ontmanteld en aangekocht door de Stad-Ommen, die er een herberg liet bouwen ter hoogte van de nu nog bestaande kerk.

Foto: Harry Woertink
Nadat de Ommerschans haar militaire functie verloor, deed het dienst als ‘dwangkolonie’ voor landlopers en bedelaars. Op deze aquarel uit het begin van de negentiende eeuw is het kazerneachtige gebouw afgebeeld. Het was toen een van de grootste gebouwen van Nederland.

Bedelaarskolonie
De Maatschappij van Weldadigheid – opgericht om het bedelen in de straten een halt toe te roepen – verkreeg in 1818 de inmiddels vervallen schans met omliggende velden, venen en moerassen om er een bedelaarskolonie te beginnen. In het westen waren de armenhuizen overvol en leefde een groot deel van de bevolking van de bedeling en armenzorg. Bedacht werd om de woeste gronden in het oosten van het land te laten ontginnen om zo de mensen die in armoede leefden een bestaan te laten opbouwen. Binnen de gracht deed een twee verdiepingen tellend kloosterachtig gebouw dienst als verblijfplaats voor de 1000 tot 1200 opgepakte bedelaars, landlopers, dronkaards en ander gespuis uit de grote steden. Ze werden onder zwaar toezicht aan het werk gezet. Ze moesten helpen met de ontginning, turf steken of landarbeid verrichten op de buiten de gracht gelegen twintigtal boerderijen. Binnen de grachten werden in de werkplaatsen allerlei karweitjes verricht.

Als in 1889 de kolonie wordt opgeheven zijn er 21 boerderijen gebouwd en is duizend hectare grond in cultuur gebracht. De koloniegronden en boerderijen zijn toen geleidelijk verkocht aan particulieren. Vanaf 1908 werden de gebouwen behorende tot de kolonie afgebroken. Van de twintig zogeheten limiethuisjes is die aan de Boslaan/Dronkemanslaantje in Balkbrug nog in originele staat. Deze huisjes stonden op de kop van de lanen, bedoeld om vluchtelingen uit de schans direct in de kraag te vatten. Binnen de schans en kort daarbij zijn nog aanwezig de NH-kerk (1845) met pastorie uit 1832. De ijs- en voorraadkelder, de dokterswoning (1865), de onderwijzerswoning(1903), die bij het tot de school omgebouwde hospitaal stond en de boerenhoeve nummer 4 uit 1835.

Opvoedingsgesticht voor jongeren
In 1894 wordt een paar honderd meter noordelijker net buiten de grens van de gemeente Ommen een opvoedingsgesticht gebouwd waar 120 jongens worden opgeleid als smid, kleermaker of timmerman. Als in 1930 het opvoedingsgesticht voor jongeren wordt opgeheven maakt het in 1933 plaats voor het Rijksasiel voor TBS’ers. Sinds 1998 is de nieuwe benaming Forensisch Psychiatrisch Centrum Veldzicht.

De officiële opening van de thema expositie wordt op 1 november om 15.00 uur verricht door de Ommer wethouder K. Scheele. Het adres van het museum is Den Oordt 7, 7731 CM Ommen. Website: www.museum-Ommen.nl

Foto’s: Harry Woertink
Links: Ted Aarents en Harol Dokter van het Streekmuseum bij de expostie Ommerschans.
Rechts: Een opgegraven hoefijzer die wordt toegeschreven aan het paard van ‘Bommen Berend’.

Foto’s: Harry Woertink
Links: Een plaquette van Johannes van den Bosch (1780-1844). Initiatiefnemer en oprichter van de Maatschappijvan weldadigheid.
Rechts: Maquette van een deel van de Ommerschans in 1665 zoals het er zou hebben uitgezien om de Munsterse bisschop te weren bij een aanval op Noord-Nederland.

Bron: Harry Woertink – 19 oktober 2011

Zie ook:
Artikel “De Ommerschans geeft bodemschatten bloot”
Artikel “Erkenning Ommerschans als mogelijk werelderfgoed vergroot””
Album “Ommerschans”
Album “Ommerschans – Kaarten en plattegronden”