Recensie van het onlangs verschenen boek “Mens en Land in het hart van Salland” uit Westerheem (het tijdschrift voor de Nederlandse archeologie), jaargang 59 – oktober 2010 pp 244-245.

Afb.: Historische Vereniging Raalte en Omstreken
Theo Spek, Henk van der Velde, Herman Hannink en Bert Terlouw, Mens en land in het hart van Salland. Bewonings- en landschapsgeschiedenis van het kerspel Raalte. Uitgeverij Matrijs, Utrecht 2010. ISBN 978 90 5345 364 3. Gen.gebonden, Geïll., 416 pag., € 39,95

Nog niet zo lang geleden dacht men dat Salland vóór 1000 weliswaar niet onbewoond. maar toch wel dunbevolkt was. Diverse grote en kleinere onderzoeken maakten inmiddels duidelijk dat dit zeker niet overal het geval was en dat er ook vóór het jaar 1000 hier en daar zelfs sprake was van een relatief dichte bewoning. Voor wie dit heeft gemist, maar vooral voor diegenen met een bijzondere interesse voor Salland – in dit geval speciaal Raalte en omgeving – en vergelijkbare landsdelen, verscheen onlangs een indrukwekkend boek. De auteurs zijn Theo Spek (hoogleraar landschapsgeschiedenis en als historisch-geograaf werkzaam bij het RCE), Henk van der Velde (seniorarcheoloog bij ADC Archeo-Projecten en kenner van landschapsarcheologie), Herman Hannink (amateurhistoricus en Salland-deskundige) en Bert Terlouw (AWN’er en ontdekker van belangrijke archeologische vindplaatsen rond Raalte). Dit publieksboek is het resultaat van vele jaren speur- en denkwerk, dat een stortvloed van gegevens opleverde die gezien de aard van het boek strak moesten worden geordend en omgezet in goed leesbare taal.

In de inleiding zetten de auteurs onder meer een aantal onderzoeksvragen op een rij die het boek zo goed mogelijk zou moeten beantwoorden. Die richten zich vooral op het oorspronkelijke natuurlijke landschap, de prehistorische en vroeghistorische bewoning, het middeleeuwse grondbezit, de middeleeuwse boerderijen/buur(t)schappen en ontginningen en ten slotte natuurlijk het kerkdorp Raalte. Hierna gaan Spek en Van der Velde in op het natuurlijke landschap en de historische marke-indeling, waarna Van der Velde de Prehistorie – de Steentijd samen met Terlouw -, de Romeinse tijd en de Vroege Middeleeuwen behandelt. Vervolgens neemt Spek het groot-grondbezit in middeleeuws Salland onder de loep, waarna hij in aparte hoofdstukken de diverse historische woonkernen bespreekt. Zo komen achtereenvolgens het middeleeuwse Luttenberg, Linderte, Boetele, Ramele, Thije en Raalte, Raan, Pleegste en Heeten aan de beurt. Van elke buurschap wordt kort maar duidelijk iets gezegd over het landschap, de plaatsnaam, de oudere boerderijen en de bewonings- en ontginningsgeschiedenis. Over sommige buurschappen, bijvoorbeeld Thije-Raalte, valt iets meer te zeggen. Tenslotte stond daar de belangrijkste kerk. Maar ook een buurschap als Heeten is extra interessant vanwege de grootschalige ijzerproductie in de Romeinse tijd en (waarschijnlijk) daarna. Omdat ook elders in dit gebied wel ijzer werd geproduceerd zou dit wel eens een belangrijke reden kunnen zijn voor de relatief dichte bewoning van deze streek. Wanneer alle buurschappen aan de orde zijn geweest, constateren Spek en Van der Velde in het laatste hoofdstuk Hart van Salland: een waardevol cultuurlandschap dat veel vragen zijn beantwoord. In de vorm van `tien nieuwe inzichten’ vatten ze de huidige stand van zaken samen.

In mei ontving monseigneur W.J. Eijk, aartsbisschop van Utrecht, in de Plaskerk van Raalte, het eerste exemplaar van het boek. Het blijkt namelijk dat in de Middeleeuwen maar liefst 95% van alle boerderijen eigendom was van grootgrondbezitters. Van die grootgrondbezitters was het bisdom Utrecht een van de grootste, zo niet de voornaamste. Overijssel heette natuurlijk niet voor niets het ‘Oversticht’. Het feodale stelsel zou verhoudingsgewijs ook nog lang blijven bestaan in deze streken. Uit het boek spreekt een grote betrokkenheid van de auteurs met deze regio. Er blijken ook nog heel wat verbindingen te zijn met het verleden. Op de grond van een groot deel van de oude nederzettingen staat nog steeds een boerderij. Uit historische gegevens blijkt eveneens dat sprake is van een grote continuïteit van bewoning, terwijl niet zelden de oude of zelfs de oudste geschiedenis nog aan een huidige naam kan worden afgelezen.

Dat dit boek verplichte kost is voor liefhebbers van de streekgeschiedenis van Raalte e.o. zal duidelijk zijn. Een groot deel van de gegevens die het boek geeft wat betreft beschrijving en ontstaan van landschappen, plaatsnamen en boerderijnamen, is echter ook min of meer van toepassing buiten de hier behandelde regio. Allereerst mag dan natuurlijk worden gedacht aan de naastgelegen gebieden in Overijssel. Dit boek bevat echter ook veel herkenbare zaken voor inwoners van de Gelderse Achterhoek en de Oost-Veluwe. De dialecten in Salland, Twente, Achterhoek, Oost-Veluwe en ‘zand’-Drenthe mogen dan verschillen, maar ze zijn ook zeer verwant. Wanneer het om namen en verklaringen van die namen gaat, blijken er veel overeenkomsten te zijn, ook met het naastgelegen Duitsland.

Het boek ziet er zeer verzorgd uit, kent een doorlopend en goed leesbaar verhaal, waarbinnen plaats wordt geboden aan tabellen (in grijs), vele illustraties en ruim twintig lichtbruin gekleurde vlakken waarbinnen nader wordt ingegaan op bepaalde zaken. Ik heb deze afwisseling ditmaal als minder storend ervaren, waarschijnlijk als gevolg van de vrij ruime bladspiegel. Een nadeel van het apart behandelen van alle buurschappen is dat er nog wel eens dingen worden herhaald. Het voordeel is dat het hoofdstuk over een bepaalde buurschap op deze manier ‘los’ kan worden gelezen, zonder steeds terug te moeten bladeren. Wat mij betreft weegt hier het voordeel zwaarder dan het nadeel. Achter in het boek staat overigens een goede verklarende woordenlijst die de indruk wekt behoorlijk compleet te zijn. Registers van geografische namen en personen/instellingen vonden daar eveneens een plaats. Ik las het boek met interesse en plezier en ben er zeker van dat dit ook voor veel lezers zo zal zijn. Een aanrader derhalve, in het bijzonder voor wie houdt van de geschiedenis van liet Sallandse en aanverwante landschap en is geïnteresseerd in veld- en boerderijnamen.

J. (Jan) Coenraadts (redacteur Werk in uitvoering).

Bron: Historische Vereniging Raalte en Omstreken – 31 oktober 2010