Op diverse plaatsen in Ommen zijn sporen van vroege bewoning gevonden. De aanwezigheid van prehistorische bewoners is in Stegeren nog in het landschap zichtbaar in de vorm van tientallen grafheuvels.

Op de voorgrond het Tumuliveld “Calsum” in Hoogegraven.
Foto: Willem Bemboom

Deze grafheuvels dateren uit de late steentijd tot en met de ijzertijd. Ook zijn hier enkele grafcomplexen uit de Romeinse tijd gevonden. Het grootste terrein met minimaal 36 heuvels uit de ijzertijd staat in de volksmond bekend als Calsum, wat “dodenheem” betekent. Opmerkelijk genoeg zijn de oudste grafheuvels het grootst. Aanvankelijk werden de doden onder deze heuvels begraven (inhumaties). Later werden ze gecremeerd en in urnen bijgezet in grafvelden met veel kleinere heuveltjes en greppeltjes rondom, de zogenaamde urnenvelden. Het beeld is een beetje vertekend door plaggendekken. De grafheuvelgroep (tumuliveld) ligt op een van de vele zandlopervormige dekzandruggen langs het dal ven de Overijsselse Vecht (Stegerenseveld/Junner Koeland).

De heuvels behoren voor het grootste gedeelte tot de zgn. brandheuvels, welke dateren uit de late bronstijd. Zij bezitten geen kringgreppel; mobiele vondsten (artefacten) zijn praktisch niet aangetroffen. Het grafveld bestaat overwegend uit lage grafheuvels opgebouwd uit plaggen, die brandstapel- en crematieresten overdekken. In Duitsland komen ze ook voor de zgn. Scheiterhaufenhügel (brandstapelresten, in de vorm van grote hoeveelheden houtskool op het oude maaiveld). Hiertussen bevinden zich crematieresten. De grafheuvels vallen onder de Niederreinische Grabhügelkultur (late bronstijd/vroege ijzertijd).

De eerste grafheuvel in het Stegerenseveld is in 1929 opgegraven door F.C. Bursch van het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) te Leiden (de eerste opgraving in Salland). Een jaar later onderzocht Prof. Dr. Van Giffen van het Biologisch-Archeologisch Instituut (BAI) te Groningen op nog geen kilometer afstand van de onderzoekslocatie van Bursch de grote grafheuvelgroep in het Stegerenseveld/ Junner Koeland. De gegevens van zijn opgraving zijn niet gepubliceerd. De plek wordt Hoogengraven – Calsum genoemd. Van Giffen had een contactpersoon in Ommen en dat was W. Veldsink, hoofd van de Christelijke landbouwschool. Veldsink was naast leraar een verwoed amateurarcheoloog. Lees verder Sporen van vroege bewoning in Ommen – Tumuliveld met brandheuvels in Hoogengraven (vroege bronstijd ca. 2000 – 1800 voor Chr.) →

Was de voorloper van Huize het Laar een ronde ringburcht uit de 12e eeuw, hoog gelegen op een motteheuvel met een fraaie lagergelegen voorburcht?

Foto: Archeologische Monumentenwacht Nederland
Een mooi voorbeeld van een motteburcht. Een ronde ringburcht, gebouwd in de 12e eeuw. De ringburcht is hoog gelegen op een motteheuvel met een fraaie lagergelegen voorburcht.

Kasteelbergen, ook wel mottes genoemd, zijn regelmatig gevormde, min of meer ronde heuvels. Meestal zijn ze volledig met de hand opgeworpen. Ze hadden oorspronkelijk een steil talud en een vlakke bovenkant. De diameter en hoogte van kasteelbergen variëren nogal. Rond de motte lag meestal een gracht. Daaruit was de grond voor de heuvel gewonnen. Soms is deze omgrachting nog duidelijk aanwezig en waar men de gracht gedempt heeft, is vaak nog een laagte waarneembaar. Op de vlakke heuveltop stond een houten of stenen versterking, dikwijls een toren. Bij de motte hoorde vaak een lager gelegen voorburcht. Deze is meestal geëgaliseerd. Soms geeft het bestaande slotenpatroon nog een aanwijzing over de plek waar de verdwenen voorburcht heeft gestaan. Mottekastelen hadden uitsluitend een defensieve functie. Ze dienden niet als woon- of verblijfplaats. Als er vijandelijke troepen in de buurt waren, trok men zich op de verhoging terug. Vandaar was de vijand gemakkelijker te bestrijden. Mottekastelen waren van de elfde tot in de dertiende eeuw bijzonder populair in grote delen van Europa. Het ontstaan van de mottekastelen hangt samen met de ontwikkeling van feodale vorstendommen en de opkomst van vooraanstaande lieden, die streden om territorium en macht. In Nederland is vooral het kustgebied rijk geweest aan kleinere mottekastelen, maar ook in het Brabantse rivierengebied kwamen ze voor. In deze gebieden ontbrak in de twaalfde tot veertiende eeuw een sterk centraal gezag. Daardoor konden lokale krijgsheren eigen machtsgebieden creëren. Het mottekasteel diende hierbij ook als statussymbool. De meeste kleinere mottekastelen zijn inmiddels verdwenen. In veel gevallen is alleen (een restant van) de heuvel over. Enkele grotere mottekastelen, zoals de Burcht van Leiden of de motte van Kessel langs de Maas, zijn nog gedeeltelijk intact.

Waarom houden we kasteelbergen in stand?
Kasteelbergen geven een historische dimensie aan het landschap. Ze maken het verleden zichtbaar en tastbaar. In combinatie met goede voorlichting kunnen deze cultuurhistorische objecten rekenen op veel maatschappelijke waardering. Het beheer van kasteelbergen is in de eerste plaats gericht op een duurzaam behoud van de wetenschappelijke informatie en de archeologische waarde. Vorm en uiterlijke kenmerken worden zo veel mogelijk behouden. De belevingswaarde van het landschap wordt hiermee vergroot, vooral als een kasteelberg wordt ontsloten voor het publiek.

Wat houdt het beheer in?
Bij het beheer van kasteelbergen gaat het er in de eerste plaats om dat (verdere) aantasting van het mottelichaam wordt voorkomen. Kleine beschadigingen, door bijvoorbeeld houtopslag, molshopen en konijnenholen, worden zo veel mogelijk voorkomen en hersteld. Bij restauratie en inrichting worden ook grotere beschadigingen hersteld. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar de motte zelf. Ook de – meestal gedempte – omgrachting en het terrein waar de voorburcht lag, kunnen bij het herstelwerk worden betrokken. Dit werk vindt altijd plaats onder toezicht van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE) te Amersfoort. Lees verder Was mottekasteel Het Laer de voorloper van Huize het Laar? →

Op 25 februari wordt in Ommen in het Cultureel Centrum De Carroussel de tweede Overijsselse Archeologiedag gehouden.

Deze dag draait om de laatste archeologische ontwikkelingen en onderzoeken in Overijssel. De onderzoeken zullen door een aantal archeologen belicht worden, en ook is er een presentatie door de AWN en de gelegenheid om de tentoonstelling over archeologie in het Vechtdal te bezoeken.

De archeologiedag is bedoeld voor amateurarcheologen, bestuurders en ambtenaren die met archeologie en cultuurhistorie te maken hebben, professionele archeologen en natuurlijk alle overige geïnteresseerden. Kosten voor deelname aan de dag zijn € 7,50. Dit is inclusief lunch en afsluitende borrel. U kunt u als deelnemer opgeven door het sturen van een mail aan Ginette Veldman gveldman@oversticht.nl. Dit kan tot 17 februari.

Programma: Lees verder Overijsselse Archeologiedag in Ommen →

De belangrijkste resultaten van de opgravingen: Het oude kasteel Eerde was omringd door vier achterelkaar liggende (ring)grachten die dateren uit de 13e of 14e eeuw. Naast een zeer interessante bewerkte houten pen uit de 13e eeuw (zie de linker foto hieronder) is er veel scherf-materiaal gevonden vanaf de 13e eeuw tot de vorige eeuw.

Foto’s: OudOmmen.
Zie voor meer foto’s het album “2011 – Archeologisch onderzoek bij Kasteel Eerde”.

Hebt u altijd al een kijkje willen nemen bij een archeologische opgraving? Dat kan op woensdagmiddag 11 mei aanstaande op landgoed Eerde in Ommen.

Foto: OudOmmen
Landgoed Eerde vanuit de lucht in 1956.

Tussen 13.00 – 16.00 uur bent u van harte welkom bij de opgraving. Archeologen van De Streekproef BV vertellen u wat u kunt zien en beantwoorden uw vragen. Landgoed Eerde is een historisch gezien zeer boeiende plaats. Was het in de 14e eeuw de woonplaats van roofridder Evert van Essen, nu is in het kasteel de Internationale School Eerde gehuisvest en is het landgoed in handen van Natuurmonumenten.

Van de 14e eeuw tot nu heeft het landgoed spraakmakende ontwikkelingen doorgemaakt. Veel hiervan is terug te vinden en te zien. De opgraving is bij Kasteel Eerde, Kasteellaan 1 in Ommen. U wandelt de brug over en gaat links door de poort naar de kasteeltuin waar de opgraving is. Wij adviseren u met de fiets naar landgoed Eerde te komen, komt u toch met de auto dan kunt u parkeren op de parkeerplaats voor de brug naar het kasteel aan de linkerkant.

Bron: Gemeente Ommen – 2 mei 2011
Zie ook filmpje van Ommen Leeft “Alle barakken de lucht in op Landgoed Eerde”: Lees verder Open dag archeologie landgoed Eerde →

[simage=5065,288,n,left,][simage=5033,288,n,left,][simage=5064,288,n,left,]

Zie voor meer foto’s: Lees verder Tentoonstelling “Bodemschatten in Ommen” in het streekmuseum geopend door Willem Bemboom →

VARSEN – De buurtschap Varsen blijkt altijd al bewoond te zijn geweest. Prehistorische vondsten tonen aan dat de Ommer buurtschap nooit niemandsland geweest.

Foto: OudOmmen
Geïnteresseerden krijgen op locatie uitleg van archeologen en deden interessante ontdekkingen.

De hoge plekken van de Varsener Es langs de Vecht vormden leefvormen die dateren vanaf de oude steentijd. De aanleg van een nieuwe gasleiding is aanleiding dat in Varsen opnieuw archeologisch onderzoek wordt gedaan. Om iedereen kennis te laten maken met de opgravingen die momenteel plaatsvinden werd zaterdag een ‘open dag’ gehouden. Geïnteresseerden krijgen op locatie uitleg van archeologen en deden interessante ontdekkingen.

Zo blijkt dat in de bronstijd (2000-800 voor Christus) al sprake van bewoning is in Varsen. Dat kan aangetoond worden aan de hand van crematieresten in een urn. Met onderzoek kon leeftijd en geslacht bepaald worden van de beenderen. Met de gevonden scherven kon de urn weer gerestaureerd worden.

Dwars door het urnenveld zijn weer sporen van bewoning uit de IJzertijd en de inheemse Romeinse tijd zichtbaar. Verkleuringen in het zand laten woonsporen zien zoals waar de palen hebben gestaan van de boerderijen en andere gebouwen. Maar ook afrasteringpaaltjes, slootjes en sporen van ontginning. Ook is een houten waterput zichtbaar. Uit eerdere vondsten in Varsen kwam ook al een houten waterput naar boven, die nu tentoongesteld staat in het Ommer streekmuseum. Lees verder Buurtschap Varsen nooit niemandsland geweest →

OMMEN – De Gasunie organiseert zaterdag 9 mei met het archeologisch adviesbureau RAAP en de gemeente Ommen een Archeologische Open Dag met rondleidingen op het archeologisch Rijksmonument ‘de Varsener Es’ in Varsen.

Ook wordt er een kleine expositie met vondsten ingericht. Aanleiding voor de Archeologische Open Dag zijn de archeologische onderzoekswerkzaamheden, die plaats vinden op ‘de Varsener Es’. De plek wordt onderzocht, voordat Gasunie start met leidingaanleg in dit gebied. De Rijksdienst voor Archeologie, Cultuur en Monumenten (RACM) heeft toestemming gegeven voor deze aanlegwerkzaamheden. De leidingaanleg is nodig in het kader van de Noord-Zuid Route van Gasunie.

Rondleidingen
Het archeologisch adviesbureau RAAP verzorgt een aantal rondleidingen, waarbij verschillende onderzoeksputten rondom de Varsener Es worden bezocht. Ook zal een kleine expositie met vondsten worden toegelicht. De rondleidingen vinden plaats in groepen van maximaal 20 personen en duren ongeveer drie kwartier. Vanaf de parkeerplaats bij het gemeentehuis rijden pendelbusjes heen en weer naar de Varsener Es. Belangstellenden zijn van harte welkom om hierbij aanwezig te zijn. Lees verder Archeologische Open Dag Varsener Es →

Op 16 juli 2007 heeft een terrein in het Laarbos in Ommen de status gekregen van Zeer Hoge Archeologische Waarde en staat als zodanig vermeld op de Archeologische Monumenten Kaart (AMK) van de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM) te Amersfoort.

Fig. 1. Kaart ARCHIS, bron: RACM

Monumenten van zeer hoge archeologische waarde die vermeld staan op de AMK genieten een zeer hoge bescherming. Om deze status te kunnen krijgen moet er iets bijzonders aan de hand zijn met het terrein in het Laar. Het terrein in het Laar heeft sporen van bewoning uit het mesolithicum, een basiskampje uit 8000-4900 v Chr., en een nederzetting uit het laat-neolithicum 2850-2100 v. Chr. Het betreft een bosperceel en een strook langs de spoorlijn Ommen – Zwolle met als toponiem Stationsweg. Geomorfologisch gezien is het een overstoven gebied op de dalrand van de Vecht met de coördinaten: X: 224.620 en Y: 502.970.

Enige tijd geleden zijn 7 boringen gezet. Het terrein bleek volledig intact. In alle boringen is een E-horizont aangetroffen. (E- horizont of uitspoelingshorizont; minerale horizont die lichter van kleur is en meestal ook een lager Iutum- of humusgehalte heeft dan de boven – en/of onderliggende horizont die verarmd is door verticale en soms laterale uitspoeling van Fe- en Al- (hydro)oxyden (sesquioxiden).

Tijdens deze veldkartering zijn twee vuursteenconcentraties gevonden. Het booronderzoek heeft geen archeologische indicatoren opgeleverd, maar gezien de bodemkundige omstandigheden zal de vindplaats gaaf zijn. Lees verder “Ommen” je kunt er niet omheen ! – Zeer hoge archeologische waarde in het Laarbos →

Bij de jaarlijkse ledenvergadering van de “Maatschappij tot nut van ’t algemeen, departement Ommen (sinds 1822), werd niet alleen teruggeblikt op de ‘inkomsten’ en ‘uitgaven’.

Foto’s: OudOmmen
Links: Ab Goutbeek laat aan de hand van voorbeelden van verkleuringen van grondlagen zien hoe de verschillende perioden kunnen worden onderscheiden.
Rechts: Na afloop van de dia-lezing was er voldoende gelegenheid om vragen te stellen en de voorwerpen te bekijken.

Na de pauze, halverwege de avond van 15 april in het Streekmuseum in Ommen, werd n.l. door de heer A. Goutbeek teruggeblikt op de ontwikkeling van de mens langs de (Overijsselse) Vecht.

Zo’n 10.000 jaar geleden kwamen de mensen voor het eerst naar het Vechtdal om te jagen. Eerst alleen in het zomerseizoen, pas 4000 jaar later was de conditie van klimaat en omgeving geschikt voor vaste bewoning op de hoger gelegen delen van het Vechtdal. Vanuit de prehistorie werden de aanwezige leden van ’t Nut via de Romeinse tijd en de Middeleeuwen naar de Moderne tijd geloodst. Hierbij werd regelmatig verwezen naar de diverse meegebrachte tastbare herinneringen uit deze verschillende perioden.

Als afsluiting van een financieel jaar viel het afsluiten van 10.000 jaar Vechtdalhistorie bij alle aanwezigen in goede ‘aarde’.

Bron: OudOmmen.nl – 15 april 2008