OVERIJSSEL/HEINO – Het veranderend aanzicht van Overijsselse dorpsgezichten staat centraal in de tentoonstelling ‘Rafels, randen en routes’ van 24 november 2007 tot en met 20 januari 2008 in Museum De Fundatie (Kasteel Het Nijenhuis) in Heino.

De ontwikkeling van Overijsselse dorpsranden door de eeuwen heen, wordt geschetst aan de hand van vijf concrete voorbeelden: Goor, De Lutte, Heino, Willemsoord en Zwartsluis. Met de tentoonstelling, onderzoek, publicatie en debatten wordt een impuls gegeven aan bewustwording over ruimtelijke kwaliteit en het belang van goed doordachte, evenwichtige groei van dorpen.

De verscheidenheid en ‘eigen-aardigheid’ van dorpen is een belangrijke ruimtelijke kwaliteit van de provincie Overijssel. Verschillen in regionale of lokale identiteit, ondergrond, de nabijheid van doorgaande wegen of recreatie- en natuurcomplexen hebben in de loop van de geschiedenis geleid tot veel variatie in aard en omvang van dorpen. Maar die ‘eigen-aardigheid’ staat onder druk door gelijkvormige dorpsuitbreidingen met als kenmerk: een monofunctioneel karakter (woningen of bedrijven), fors gebouwde volumes op kleine kavels en een krap bemeten openbare ruimte. Doordat veel uitbreidingen geen relatie leggen met het bestaande of aangrenzende landschap vormen ze een barrière tussen dorp en landschap. Waar zijn de informele routes en gebruiksvormen, de onverwachte doorkijken en losse rafelranden gebleven die het dorpsgezicht kenmerken? Zo blijven in de huidige praktijk van dorpsgroei en herstructurering kansen liggen. AtelierOverijssel, werkplaats voor ruimtelijke kwaliteit, wil die kansen van het dorpsgezicht opsporen en elk dorp zijn eigen karakter opnieuw laten uitvinden en vitaliseren. Eigenheid van een dorp kan ervoor zorgen dat je je er thuis voelt. Variatie van dorpsgezichten is van grote invloed op het karakter en de beleving van de Overijsselse landschappen. Tegelijk kunnen de groei en het veranderende uiterlijk ook een middel zijn om het landschap te vitaliseren.

Kwaliteit in de praktijk
‘Rafels, randen en routes’ stelt de ruimtelijke kwaliteit van het dorpsgezicht aan de orde met een verkennend onderzoek naar mogelijkheden om via een beleidsimpuls de kwaliteit van ruimtelijke ontwikkelingen bij dorpen te verhogen. Doel is te ontdekken hoe het gat overbrugd kan worden tussen algemene kwaliteitsuitgangspunten op provinciaal niveau en de concrete uitvoeringspraktijk op gemeentelijk niveau. Met een tentoonstelling, publicatie en debatten wordt aandacht gevraagd voor de mogelijkheden voor een goed doordachte en evenwichtige groei van dorpen. In de tentoonstelling worden het karakter en de dynamiek van dorpsgezichten door de eeuwen heen zichtbaar aan de hand van schilderijen, historische en actuele foto’s en kaartmateriaal. Ook hebben onderzoekers, ontwerpers en kunstenaars een serie verkenningen gedaan naar de toekomstige kwaliteit en praktijk van dorpsuitbreiding en herstructurering. ‘Rafels, randen en routes’ combineert zo historisch en actueel beeldmateriaal, aangevuld met registraties van de actuele situatie en een aantal toekomstvisies. De tentoonstelling vestigt daarmee op een visueel aantrekkelijke en prikkelende manier de aandacht op de historische, huidige en toekomstige kwaliteit van dorpsgezichten.

De vijf dorpen
Voor Rafels, randen en routes’ zijn vijf dorpen geselecteerd van verschillende omvang, verspreid over de provincie en gelegen in uiteenlopende landschappen. Belangrijk selectiecriterium was de aanwezigheid van een inspirerende afbeelding van het dorpsgezicht in de 17e, 18e of 19e eeuw. De voorstellen die de ontwerpers voor de toekomstige ontwikkeling van de vijf dorpen doen, bieden – ook voor andere dorpen in de provincie – veel aanknopingspunten. De plannen creëren voor elk van de dorpen een bijzondere onderscheidende kwaliteit. Zo wordt in Willemsoord het fijnzinnige bebouwingspatroon langs de twee assen verrijkt; wordt in Zwartsluis ruim baan gegeven aan individuele ontwikkeling, combinaties van wonen/werken en lichte bouwvormen en vindt Goor zijn natte karakter opnieuw uit, door de Regge te herontdekken. Heino en De Lutte vergroten hun uitstraling door respectievelijk woningen en voorzieningen te concentreren waardoor een nieuw dorpspanorama ontstaat, of door juist de rand van het dorp te accentueren als drager voor woningbouw en bedrijvigheid én als startpunt om het omringende landschap te ontdekken.

Debatten, kunstwerk en catalogus
In januari 2008 vindt in het kader van de tentoonstelling een aantal debatten plaats in Museum De Fundatie in Heino. De inhoud van de tentoonstelling en de resultaten van de onderzoeken vormen de aanleiding voor een reeks gesprekken over de praktijk van de dorpsvernieuwing in Overijssel. Centrale vraag daarbij is hoe de ruimtelijke kwaliteit van het dorpsgezicht te verbeteren is. In de discussie die AtelierOverijssel met het project ‘Rafels, randen en routes’ aanmoedigt, moet ook antwoord gevonden worden op de vraag hoe alternatieven daadwerkelijk kunnen landen in de praktijk.

Om de locatie van de tentoonstelling te accentueren, wordt in de openbare ruimte van Heino een kunstwerk ontwikkeld. De installatie vestigt de aandacht op het thema van de tentoonstelling en op wijze waarop de dorpsrand van Heino vastgelegd kan worden. Inwoners van Heino (o.a. amateur-schilders en scholieren) worden actief betrokken bij de invulling van dit onderdeel van de tentoonstelling. Bij de tentoonstelling verschijnt een catalogus. Begin 2008 zal AtelierOverijssel ter completering daarvan een laatste werkschrift uitbrengen. Daarin staan het verslag van de debatten en de conclusies die AtelierOverijssel aan het gehele project verbindt.

De tentoonstelling ‘Rafels, randen en routes’ wordt gefinancierd door de Provincie Overijssel

Bron: AtelierOverijssel – 09 november 2007